તરંગ ૨૩૯ - ગઢડા અંત્ય ૧૬

શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ - સદ્‍ગુરુ શ્રી શતાનંદ સ્વામી દ્વારા રચિત સંસ્કૃત રૂપાંતરણ

तरंग २३९ - गढ़डा अंत्य १६#

शकाब्दे विक्रमार्कस्य वेदष्टावसुभुमिते । अमायां शुचिमासस्य वचोऽमृतमिदं हरेः ॥१॥
तन्त्र दुर्गपुरे दुर्ग उत्तमस्य स सदयनः। वेद्यां प्राचीनवक्त्रस्य न्यषीदत्तूलिकासने ॥२॥
सितवासा दधत् पौष्पान् कण्ठे हारांश शेखरान् । उष्णीषे निजभक्तीषैर्नानादेशागतैर्वृतः ॥३॥
सतश्च गृहिणी भक्तान् सर्वान् प्रति जगाद सः । सर्वे भक्ताः । शृणुत वः किञ्चित् पृच्छाम्यहं हितम् ॥४॥
हरिभक्तस्य पुंसोऽत्र गुणहीनस्य देहिनः । वर्जन न प्रयासोऽस्ति स त्वस्ति गुणिवर्जन ॥५॥
भूरिसद्गुणयुक्तः स्यात् पुमान् यस्तु धरातले । तस्य त्यागो भवेन्नैव प्रीतिहेतुर्गुणो यतः ॥६॥
गुणवान् पुरुषो यः स्यात् सोऽस्तु स्वीयः परोऽथवा । अनायासेन तस्मिन् स्यात् प्रीतिः सर्वजनस्य हि ॥७॥
प्रीतिस्तु गुणजाता या साविचाल्या भवेद् दृढा । ततः कथं भवेत्त्यागो गुणिनो धीमतापि च ॥८॥
एवं सति तु भक्तस्य कृष्णादन्यत्र कुत्रचित् । केनोपायेन न भवेत्प्रीतिः क्वापि तदुच्यताम् ॥९॥
इति पृष्टास्तु ते भक्ता यथामति तदुत्तरम् । यथाकथञ्चिदवदंस्ततः स स्वयमाह तत् ॥१०॥
यथा पतिव्रता नारी पत्युरन्यत्र पूरुषे । प्रीतिं न कुर्यात् क्वापीह तथान्यत्र हरेस्तु सः ॥११॥
दरिद्रो वा कुरूपो वा रोगी वृद्धोऽथवा निजः । पतिरेव प्रियस्तस्या न त्वन्योऽतिगुणोऽपि वै ॥१२॥
रूपतारुण्यवित्ताद्यैः पूर्णमप्यन्यपूरुषम् । प्रीत्या तु सा क्वचिन्नैव पश्येद्वा तेन संवदेत् ॥१३॥
देवरश्वशुरादीनामतिथीनां च सा नृणाम् । कुर्यादन्नाम्बुभिः सेवां पतिसम्बन्धहेतुना ॥१४॥
लेशमात्रमपि प्रीतिर्न त्वस्या गुणिभावतः । भर्त्तन्यपुरुषे क्वापि स्वप्नेऽपि भवति ध्रुवम् ॥१५॥
एवं यस्य भवेत् प्रीतिः प्रत्यक्षपुरुषोत्तमे । तस्य प्रीतिर्भवेन्नैव गुणिन्यपि हि पूरुषे ॥१६॥
कृष्णभक्तेषु तु प्रीतिः कृष्णसम्बन्धतो भवेत् । नास्य तद्‌गुणदृष्ट्येति गुणित्यागोऽवगम्यताम् ॥१७॥
स्वप्राप्ते श्रीहरौ साक्षात् प्रीतिस्तस्य च यादृशी । तादृशी तु भवेन्नैव हरे रूपान्तरेष्वपि ॥१८॥
यथा हनुमतः प्रीतिर्वर्तते चिरजीविनः । अद्यापि श्रीराम एव न तु कृष्णादिमूर्तिषु ॥१९॥
एवं यः प्रीतिमान् कृष्णे भवेद्भक्तोऽचलस्थितिः । ऐकपत्यं तु तस्यैव ज्ञातव्यं सुदृढं सदा ॥२०॥
पतिव्रतोपमा प्रीतिः स्वस्वामिनि हरौ दृढा । यस्य न स्यात्तस्य भक्तिर्ज्ञातव्या व्यभिचारिणी ॥२१॥
तस्माद्भक्तेन सुधिया सर्वथा सर्वदात्मनः । प्रीतिः कार्या हरावेव नान्यत्र तु कदाचन ॥२२॥

श्रुत्वेति तस्यामृततुल्यवाणीं ते साधवोऽन्ये च सदोनिषण्णाः ।
तदीयभक्ता गृहिणोऽपि सर्वे तस्मिन्नवापुर्दृढमैकपत्यम् ॥२३॥

इति श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धौ शतानन्दविरचिते द्विशताधिकैकोनचत्वारिंशस्तरङ्गः ॥२३९॥१६॥

તરંગ ૨૩૯ - ગઢડા અંત્ય ૧૬#

વિક્રમાર્કના શકાબ્દમાં, (વેદ-૪, અષ્ટ-૮, વસુ-૮ અને ભૂમિ-૧ — આ સંખ્યાઓના યોગથી નિર્મિત) ૧૮૮૪ વર્ષમાં, આષાઢ માસની અમાવાસ્યાના દિવસે, આ હરિના વચનરૂપ અમૃત (ઉક્ત થયું). ॥૧॥

તે દુર્ગપુર (ગઢડા)માં, ઉત્તમ રાજા (દાદાખાચર)ના દરબારમાં, તે (ભગવાન) વેદી પર, પૂર્વાભિમુખ થઈને, ઊન (કપાસ)ના આસન પર બેસી ગયા. ॥૨॥

શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરતાં, કંઠમાં પુષ્પમાળાઓ તથા મસ્તક પર શેખર (આભૂષણ) ધારણ કર્યા હોય, વિવિધ દેશોથી આવેલા પોતાના ભક્તોથી પરિવૃત થઈને (તે વિરાજમાન હતા). ॥૩॥

ત્યારબાદ તે સદય (ભગવાન)એ ગૃહસ્થ તથા અન્ય સર્વ ભક્તોને કહ્યું— હે સર્વ ભક્તો! તમે બધાં સાંભળો, હું તમને કંઈક હિતકારક પ્રશ્ન પૂછું છું. ॥૪॥

આ સંસારમાં હરિભક્ત મનુષ્ય, જે દેહધારી છે, જો તે ગુણહીન હોય, તો તેનો ત્યાગ કરવો કઠિન નથી; પરંતુ જે ગુણવાન હોય, તેનો ત્યાગ કરવો કઠિન બને છે. ॥૫॥

જે મનુષ્ય આ પૃથ્વી પર ઘણાં સદ્ગુણોથી યુક્ત હોય, તેનો ત્યાગ ક્યારેય થતો નથી; કારણ કે ગુણ જ પ્રીતિનું કારણ છે. ॥૬॥

જે કોઈ ગુણવાન પુરુષ હોય, તે પોતાનો હોય કે પરાયો હોય, તેમાં સર્વ લોકોની પ્રીતિ સહજ રીતે થઈ જાય છે. ॥૭॥

અને જે પ્રીતિ ગુણથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે દૃઢ અને અચળ હોય છે; તેથી બુદ્ધિમાન માટે પણ ગુણવાનનો ત્યાગ કેવી રીતે સંભવ થઈ શકે? ॥૮॥

આવી સ્થિતિમાં, ભક્તની કૃષ્ણ સિવાય અન્ય ક્યાંય પણ પ્રીતિ ન થાય— તે કયા ઉપાયથી સંભવ બને, તે કહેવું જોઈએ. ॥૯॥

આ રીતે પૂછાતા, તે ભક્તોએ પોતાની-પોતાની બુદ્ધિ અનુસાર ઉત્તર આપ્યો; પરંતુ કોઈ રીતે (પૂર્ણ રીતે) ઉત્તર આપી શક્યા નહીં, ત્યારે તેમણે પોતે જ કહ્યું. ॥૧૦॥

જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી પોતાના પતિ સિવાય અન્ય કોઈ પુરુષમાં ક્યાંય પણ પ્રીતિ કરતી નથી, તે જ રીતે તે (ભક્ત) પણ હરિ સિવાય અન્યત્ર પ્રીતિ ન કરે। ॥૧૧॥

પતિ ગરીબ હોય, અથવા કુરૂપ હોય, અથવા રોગી હોય, અથવા વૃદ્ધ હોય— તો પણ તે જ તેનો પ્રિય હોય છે; અન્ય (પુરુષ) અતિ ગુણવાન હોય, તો પણ (તે પ્રિય નથી થતો). ॥૧૨॥

રૂપ, યૌવન, ધન વગેરે થી પૂર્ણ અન્ય પુરુષને પણ તે સ્ત્રી પ્રેમથી ન તો જુએ છે અને ન તો તેની સાથે વાર્તાલાપ કરે છે. ॥૧૩॥

દેવર તથા સસરા વગેરે (પતિ પક્ષના સંબંધીઓ) તેમજ અતિથિ પુરુષોની તે સ્ત્રી અન્ન અને જળથી સેવા કરે છે, પરંતુ તે સેવા માત્ર પતિના સંબંધના કારણે જ હોય છે. ॥૧૪॥

તેના અંતરમાં ગુણના કારણે અન્ય પુરુષમાં લેશમાત્ર પણ પ્રીતિ નથી થતી; અને અન્ય પુરુષમાં તો સ્વપ્નમાં પણ (પ્રીતિ) ક્યારેય થતી નથી— આ નિશ્ચિત છે. ॥૧૫॥

એ જ રીતે, જેની પ્રીતિ પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમમાં હોય છે, તેની પ્રીતિ અન્ય ગુણવાન પુરુષમાં પણ ક્યારેય થતી નથી. ॥૧૬॥

કૃષ્ણભક્તોમાં પણ પ્રીતિ કૃષ્ણ-સંબંધના કારણે જ થાય છે, તેમના ગુણને જોઈને નહીં; આ રીતે ગુણના કારણે ત્યાગનો અભાવ સમજવો જોઈએ. ॥૧૭॥

જ્યારે શ્રીહરિ સાક્ષાત્ (પ્રત્યક્ષ) સ્વરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે ભક્તની જે પ્રીતિ તેમાં હોય છે, તેવી પ્રીતિ હરિના અન્ય કોઈ પણ રૂપમાં થઈ શકતી નથી. ॥૧૮॥

જેમ ચિરંજીવી હનુમાનની પ્રીતિ આજે પણ માત્ર શ્રીરામમાં જ સ્થિત છે, કૃષ્ણ વગેરે અન્ય મૂર્તિઓમાં નથી। ॥૧૯॥

આ રીતે જે ભક્ત કૃષ્ણમાં પ્રેમયુક્ત બની અચળ સ્થિતિમાં રહે છે, તે જનો એકપત્ય ભાવ (દૃઢ એકાંતિક ભક્તિ) સદાય અતિ દૃઢ માનવો જોઈએ. ॥૨૦॥

પતિવ્રતા સમાન પોતાના સ્વામી હરિમાં જેની દૃઢ પ્રીતિ નથી, તેની ભક્તિ વ્યભિચારિણી માનવી જોઈએ. ॥૨૧॥

અતએવ બુદ્ધિમાન ભક્તે સર્વથા, સર્વદા, પોતાના સંપૂર્ણ આત્મભાવથી માત્ર હરિમાં જ પ્રીતિ કરવી જોઈએ, અન્યત્ર ક્યારેય નહીં. ॥૨૨॥

શ્રીહરિના અમૃત સમાન વચનને સાંભળીને, તે સાધુઓ તથા અન્ય સભામાં બેઠેલા લોકો, અને તેમના બધા ગૃહસ્થ ભક્તોએ પણ — સર્વેએ તેમાં (શ્રીહરીમાં) દૃઢ એકાંતિક ભક્તિ (અથવા એકનિષ્ઠ પ્રભુભાવ) પ્રાપ્ત કર્યો ॥૨૩॥

આ રીતે શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુમાં, શતાનંદ દ્વારા રચિત, બે સોથી વધુ (અર્થાત્ દ્વિશતાધિક) માં એક ઓછું ચાલીસમું (અર્થાત્ ૨૩૯મું) તરંગ (સમાપ્ત થયું) ॥૨૩૯॥૧૬॥

तरंग २३९ - गढ़डा अंत्य १६#

विक्रमार्क के शकाब्द में, (वेद (४), अष्ट (८), वसु (८) और भूमि (१) — इन संख्याओं के योग से निर्मित) १८८४ वर्ष में, आषाढ मास की अमावस्या के दिन, यह हरि के वचनरूप अमृत (उक्त हुआ)। ॥१॥

उस दुर्गपुर(गढ़डा) में, उत्तम राजा(दादाखाचर) के दुर्ग में, वह (भगवान्) वेदी पर, पूर्वाभिमुख होकर, ऊन (कपास) के आसन पर बैठ गए। ॥२॥

श्वेत वस्त्र धारण करते हुए, कण्ठ में पुष्पमालाएँ तथा मस्तक पर शेखर (आभूषण) धारण किए हुए, विविध देशों से आए अपने भक्तों से परिवृत होकर (वे विराजमान थे)। ॥३॥

तत्पश्चात् उस सदय (भगवान्) ने गृहस्थ तथा अन्य सभी भक्तों के प्रति कहा— हे सभी भक्तों! तुम सब सुनो, मैं तुमसे कुछ हितकर प्रश्न पूछता हूँ। ॥४॥

इस संसार में हरिभक्त मनुष्य, जो देही है, यदि वह गुणहीन हो, तो उसका त्याग करना कठिन नहीं है; किन्तु जो गुणवान् हो, उसका त्याग करना (वास्तव में) कठिन होता है। ॥५॥

जो मनुष्य इस पृथ्वी पर बहुत से सद्गुणों से युक्त हो, उसका त्याग कदापि नहीं होता; क्योंकि गुण ही प्रीति का हेतु है। ॥६॥

जो कोई गुणवान् पुरुष हो, वह चाहे अपना हो अथवा पराया, उसमें सब लोगों की प्रीति सहज ही हो जाती है। ॥७॥

और जो प्रीति गुण से उत्पन्न होती है, वह दृढ़ और अचल होती है; अतः बुद्धिमान् के लिए भी गुणवान् का त्याग कैसे संभव हो सकता है? ॥८॥

ऐसी स्थिति में, भक्त की कृष्ण के अतिरिक्त अन्य कहीं भी प्रीति न हो— यह किस उपाय से संभव हो, यह कहा जाए। ॥९॥

इस प्रकार पूछे जाने पर, उन भक्तों ने अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार उत्तर दिया; किन्तु किसी प्रकार (पूर्णतः) उत्तर न दे सके, तब उन्होंने स्वयं ही कहा। ॥१०॥

जैसे पतिव्रता स्त्री अपने पति के अतिरिक्त किसी अन्य पुरुष में कहीं भी प्रीति नहीं करती, वैसे ही वह (भक्त) भी हरि के अतिरिक्त अन्यत्र प्रीति न करे। ॥११॥

पति चाहे दरिद्र हो, या कुरूप हो, या रोगी हो, अथवा वृद्ध हो— वह ही उसका प्रिय होता है; अन्य (पुरुष) अत्यन्त गुणवान् भी हो, तो भी (वह प्रिय नहीं होता)। ॥१२॥

रूप, यौवन, धन आदि से पूर्ण अन्य पुरुष को भी वह स्त्री प्रेमपूर्वक न तो देखती है और न ही उससे वार्ता करती है। ॥१३॥

देवर तथा ससुर आदि (पति-पक्ष के सम्बन्धियों) तथा अतिथि पुरुषों की वह स्त्री अन्न और जल से सेवा करती है, परन्तु वह सेवा केवल पति-संबंध के कारण ही होती है। ॥१४॥

उसके भीतर गुण के कारण अन्य पुरुष में लेशमात्र भी प्रीति नहीं होती; और अन्य पुरुष में तो स्वप्न में भी (प्रीति) कभी नहीं होती— यह निश्चय है। ॥१५॥

इसी प्रकार, जिसकी प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम में प्रीति होती है, उसकी प्रीति अन्य गुणवान् पुरुष में भी कदापि नहीं होती। ॥१६॥

कृष्णभक्तों में भी प्रीति कृष्ण-संबंध के कारण ही होती है, न कि उनके गुण को देखकर; इस प्रकार गुण के कारण त्याग का अभाव समझना चाहिए। ॥१७॥

जब श्रीहरि साक्षात्(प्रत्यक्ष) रूप से प्राप्त हो जाते हैं, तब भक्त की जो प्रीति उनमें होती है, वैसी प्रीति हरि के अन्य किसी भी रूप में नहीं हो सकती।॥१८॥

जैसे चिरंजीवी हनुमान की प्रीति आज भी केवल श्रीराम में ही स्थित है, न कि कृष्ण आदि अन्य मूर्तियों में। ॥१९॥

इस प्रकार जो भक्त कृष्ण में प्रेमवान होकर अचल स्थिति में रहता है, उसी का एकपत्य भाव (दृढ़ एकांतिक भक्ति) सदा अत्यंत दृढ़ माना जाना चाहिए। ॥२०॥

पतिव्रता के समान अपने स्वामी हरि में जिसकी दृढ़ प्रीति नहीं है, उसकी भक्ति व्यभिचारिणी जाननी चाहिए। ॥२१॥

अतः बुद्धिमान् भक्त को सर्वथा, सर्वदा, अपने सम्पूर्ण आत्मभाव से केवल हरि में ही प्रीति करनी चाहिए, अन्यत्र कदापि नहीं। ॥२२॥

श्रीहरि के अमृत-तुल्य वचन को सुनकर, वे साधु तथा अन्य सभा में बैठे हुए लोग, और उनके सभी गृहस्थ भक्त भी — सभी ने उसमें (श्रीहरि में) दृढ़ एकांतिक भक्ति (या एकनिष्ठ प्रभु-भाव) प्राप्त की ॥२३॥

इस प्रकार श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु में, शतानन्द द्वारा रचित, दो सौ से अधिक (अर्थात् द्विशताधिक) में एक कम चालीसवाँ (अर्थात् २३९वाँ) तरंग (समाप्त हुआ) ॥२३९॥१६॥

Tarang 239 - Gadhada Antya 16#

In the Shaka era of Vikramarka, in the year 1884 (formed by the numerical values—Veda (4), Ashta (8), Vasu (8), and Bhumi (1)), on the day of Amavasya of the month of Ashadha, this nectar in the form of the words of Hari was spoken. ॥1॥

There, in Durgapura (Gadhada), in the court of the noble ruler (Dada Khachar), He (the Lord), facing east, sat upon a seat of wool (cotton) on the platform. ॥2॥

Clad in white garments, adorned with flower garlands around His neck and a crest-ornament upon His head, and surrounded by His devotees who had arrived from various regions, He was seated resplendently. ॥3॥

Thereafter, that compassionate Lord addressed the householders and all other devotees— O all devotees! Listen, I shall ask you a certain beneficial question. ॥4॥

In this world, a human being who is a devotee of Hari, being embodied, if he is devoid of virtues, then abandoning him is not difficult; however, one who is virtuous—abandoning him becomes difficult. ॥5॥

A person on this earth who is endowed with many noble qualities is never abandoned; for qualities themselves are the cause of affection. ॥6॥

Any virtuous person, whether one’s own or another’s, naturally becomes the object of affection for all people. ॥7॥

And the affection that arises from qualities is firm and unwavering; therefore, how can even an intelligent person possibly abandon one who is virtuous? ॥8॥

In such a situation, how it may be possible that a devotee does not develop affection anywhere except for Krishna—this should be explained. ॥9॥

When thus questioned, those devotees answered according to their respective understanding; yet, being unable to provide a complete answer in any way, He Himself then spoke. ॥10॥

Just as a chaste wife does not develop affection anywhere toward any man other than her husband, in the same manner, that (devotee) should not develop affection anywhere other than in Hari. ॥11॥

Even if the husband be poor, or unattractive, or diseased, or aged—he alone is dear to her; another (man), even if exceedingly virtuous, is not dear to her. ॥12॥

Even a man endowed with beauty, youth, wealth, and the like—she neither looks upon him with affection nor converses with him. ॥13॥

She serves the younger brother-in-law, the father-in-law, and others (relatives of the husband’s side), as well as guest men, with food and water; yet that service is performed solely due to her relationship with her husband. ॥14॥

Within her, there is not even the slightest affection toward another man on account of his qualities; and indeed, toward another man, even in a dream, such affection never arises—this is certain. ॥15॥

In the same manner, one whose affection is in the manifest Purushottama, his affection never arises even toward another virtuous person. ॥16॥

Even toward the devotees of Krishna, affection arises only due to their relationship with Krishna, not by seeing their qualities; thus, the absence of abandonment on account of qualities should be understood. ॥17॥

When Shri Hari is attained directly (manifestly), then the kind of affection that a devotee has in Him—such affection cannot arise in any other form of Hari. ॥18॥

Just as the affection of the ever-living Hanuman even today abides solely in Shri Rama, and not in other forms such as Krishna. ॥19॥

Thus, that devotee who remains steadfast with loving devotion toward Krishna—his single-pointed fidelity (firm exclusive devotion) alone should always be regarded as extremely firm. ॥20॥

Like a chaste wife, one who does not possess firm affection toward his Lord Hari—his devotion should be understood as unfaithful. ॥21॥

Therefore, a wise devotee should in every way, at all times, with his entire self, cultivate affection only toward Hari, and never elsewhere. ॥22॥

Hearing the nectar-like words of Shri Hari, those sadhus, as well as the others seated in the assembly, and all His householder devotees—indeed, all attained firm exclusive devotion (or single-minded God-centeredness) in Him (Shri Hari). ॥23॥

Thus, in Śrīharivākyasudhāsindhu, composed by Śatānanda, the two-hundred and thirty-ninth (i.e., 239th) wave (Taranga) has been completed ॥239॥16॥

સેતુમાળા ટીકા - પ્રથમ આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ દ્વારા રચિત સંસ્કૃત ટીકા

तरंग २३९ - गढ़डा अंत्य १६ की टीका#

प्रीतिः कार्या हरावेव नान्यस्मिंस्तु गुणिन्यपि । पतिव्रतावत्सद्भक्तैरित्युक्तं षोडशे स्फुटम् ॥१॥

शकेति । शकेति पूर्वार्ध व्याख्यातम् । (१८८४) शुचिमासस्याषाढमासस्य । अमायाममावास्यातिथौ । इदम् हरेः । वचोऽमृतम् । अभूत् ॥१॥

तत्रेति । तत्र तिथौ । दुर्गपुरे। उत्तमस्य राज्ञः। दुर्गे। प्राचीनवक्त्रस्य प्राग्द्वारस्य । सद्यनस्तस्यैव भवनस्य। वेद्यां बहिर्वेदिकायाम् । तूलिकासने पाश्चिकश्वेतोत्तरछद्युतस्थूलतूलिकाविष्टरे । स श्रीहरिः । न्यषीदत् ॥२॥

तं विशिनष्टि । सितेति । सितवासाः परिहितसकलश्वेतवसनः । कण्ठे। पौष्पान् कुन्दकुसुमरचितान् । हारान् । उष्णीषे । पौष्यान् । शेखरांश्च । दधत् । नानादेशागतैः । निजभक्तौधेस्त्यागिगृहिस्वाश्रितजनानां वृन्दैः । वृतः सभायां परिवेष्टितः ॥३॥

सत इति । स श्रीहरिः । सतस्त्यागिनः । गृहिणो गृहस्थान्। सर्वान् । भक्तान्। प्रति । जगाद । हे भक्ताः । अहम् । यो युष्माकम् । किञ्चित्किमपि । हितम् । पृच्छामि । तत् । सर्वे यूयम् । शृणुत ॥४॥

हरीति । अत्र सत्सङ्गे । हरिभक्तस्य । पुंसो जनस्य। गुणहीनस्य। देहिनः प्राणिनः। वर्जने त्यागे। प्रयासः । नास्ति । गुणिवर्जने गुणवत्प्राणित्यागे तु । स प्रयासः । अस्ति ॥५॥

एतदेव हेतूक्तिपूर्व विशेषतः स्पष्टमाह त्रिभिः। भूरीति। हे भक्ताः।। धरातले। यः । पुमान् । भूरिसद्‌गुणयुक्तः । स्यात् । तस्य पुंसः। त्यागः। नैव। भवेत्। यतो हेतोः । गुणः । प्रीतिहेतुस्तस्मिन् स्नेहस्य कारणमस्ति ॥६॥

गुणवानिति । यः । पुरुषः। गुणवान्। स्यात्। स पुरुषः। स्वीयः स्वसम्बन्धी। अस्तु। अथवा । परः सम्बन्धिभिन्नः । अस्तु । तथापि । तस्मिन् गुणवति पुरुषे । सर्वजनस्य। प्रीतिः । अनायासेन । स्यात् । हि ‘गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवा’ इत्यभियुक्तोक्तेः (किरतार्जुनीयम् ४-२५) ॥७॥

प्रीतिरिति । गुणजाता। या। प्रीतिः। सा। दृढा। अत एव । अविचाल्या। भवेत् । ततो हेतोः । धीमता बुद्धिमता पुरुषेणापि । गुणिनः पुरुषस्य । त्यागः। कथम्। भवेत्। न भवेदेवेत्यर्थः ॥८॥

एवमिति । एवं सति । भक्तस्य । कृष्णात् स्वेष्टदेवाच्ड्रीहरेः । अन्यत्रेतरस्मिन् । कुत्रचित् कस्मिञ्चिदपि गुणिनि पुरुषे । क्यापि कदाचिदपि। प्रीतिः। केन। उपायेन। न भवेत्। तत्। उच्यताम् ॥९॥

इतीति । इत्यमुना प्रकारेण । पृष्टाः श्रीहरिणानुयुक्ताः। ते भक्ताः। तदुत्तरम्। यथामति । यथाकथञ्चिन्महता बुद्धिप्रयासेन । अवदन् । ततो यथार्थतया तदुत्तराभवनदर्शनानन्तरम्। स श्रीहरिः। स्वयमेव । तत्स्वप्रश्नोत्तरम् । आह ॥१०॥

यथेति । हे भक्ताः ।। इह लोके। यथा। पतिव्रता साध्वी। नारी। पत्युः। अन्यत्रेतरस्मिन् । क्यापि करिंमश्चिदपि । पूरुषे नरे। प्रीतिम्। न कुर्यात्। तथा। स भक्तः । हरेः। अन्यत्रेतरस्मिन् कस्मिश्चिदपि गुणिनि पुरुषे । प्रीर्ति न कुर्यात् ॥११॥

पतिव्रतादृष्टान्तं विवृण्वन्नेतदेव दृढयत्येकादशभिः। दरिद्र इति । तस्याः पतिव्रतानार्याः। निजः । पतिः । दरिद्रो दुर्विधः। अथवा । कुरूपः। अथवा रोगी। अथवा वृद्धः सत्रपि। प्रियः प्रीतिविषय एव । भवेत् । अतिगुणो बहुगुणयुक्तोऽपि । अन्यः स्वपतीतरः पुरुषस्तु। प्रियः। न भवेत् । वै ॥१२॥

स्त्येति । सा पतिव्रता स्त्री । रूपतारुण्यवित्ताद्यैः । पूर्ण सम्पन्नमपि । अन्यपूरुषं तु । प्रीत्या । क्वचित् कदाचिदपि । नैव पश्येत् । अथवा । तेन रूपादिसम्पन्नान्यपुरुषेण सह । प्रीत्या । क्वचित् । न संवेदत् ॥१३॥

देवरेति । सा पतिव्रता । देवरश्वशुरादीनां स्वपत्यनुजजनकादीनाम् । अतिथीनां प्राघूर्णिकानाम् । नृणां च । पतिसम्बन्धहेतुना । अन्नाम्बुभिरनोदकप्रदानैः । सेवाम् । कुर्यात् ॥१४॥

लेशेति । अथापि । अस्याः पतिव्रतायाः । भर्त्रन्यपुरुषे स्वपतीतरस्मिन्नरे । गुणिभावतस्तदीय रूपादिगुणभावमुपादायेत्यर्थः । प्रीतिः । क्वापि । कदाचिदपि । स्वप्नेऽपि । लेशमात्रमणुमात्रमपि। न तु नैव करते । भवति जायते । ध्रुवम् ॥१५॥

एवमिति । एवममुना प्रकारेण । यस्य भक्तस्य । प्रत्यक्षपुरुषोत्तमे श्रीहरौ । प्रीतिः । भवेत् । तस्य भक्तस्य । गुणिन्यपि । पूरुषे । प्रीतिः । नैव भवेत् ॥१६॥

कृष्णेति । अस्य पतिव्रतायाः स्वपताविव भगवति प्रत्यक्षे श्रीहरौ प्रीतिमतो भक्तस्य । कृष्णभक्तेषु स्वेष्टदेवस्य श्रीहरेरेकान्तिकजनेषु । प्रीतिस्तु । कृष्णसम्बन्धतः स्वेष्टदेवस्य श्रीहरेर्भजनसम्बन्धमात्रत एव । भवेत् । तद्‌गुणदृष्ट्या भक्तानां हरिभजनेतरगुणदर्शनेन तु । प्रीतिः । न भवेत् । इत्यमुना प्रकारेण । गुणित्यागः । अवगम्यताम् ॥१७॥

स्वेति । किञ्च । तस्य तथाविधभक्तस्य । स्वप्राप्ते । साक्षात्प्रत्यक्षे । श्रीहरौ । यादृशी । प्रीतिः । भवेत् । तादृशी । प्रीतिस्तु । हरेः । रूपान्तरेषु श्रीकृष्णाद्यन्यावतारेष्वपि । नैव भवेत् ॥१८॥

एतदेव सदाचारेण दृढयति । यथेति । यथा । चिरजीविनः स्वेष्टदेवैककथाया अनिशश्रवणाय ततः सम्प्राप्तचिरजीवित्ववरस्य । हनुमतः । अद्यापि बहुकालातिक्रमे जातेऽप्येतत्कालपर्यन्तमपीत्यर्थः । श्रीरामे । एव । प्रीतिः । वर्तते । तथा । कृष्णादिमूर्तिषु तु । प्रीतिः । न वर्तते ॥१९॥

एवमिति । एवममुना प्रकारेण । यः । भक्तः । कृष्णे प्रत्यक्षे श्रीहरौ । प्रीतिमान् गाढानुरागयुक्तः । अत एव । अचलस्थितिः स्थिरनिष्ठः । भवेत् । तस्य भक्तस्यैव । सदा । सुदृढम् । ऐकपत्यमेकपतित्वम् । ज्ञातव्यम् ॥२०॥

विपक्षे दोषमाह । पतीति । यस्य भक्तस्य । स्वस्वामिनि । हरौ। पतिव्रतोपमा । दृढा । प्रीतिः । न स्यात् । तस्य भक्तस्य । भक्तिः । व्यभिचारिणी । ज्ञातव्या ॥२१॥

तस्मादिति । तस्माद्धेतोः । सुधिया सुमतिना। भक्तेन। आत्मनः स्वस्य । प्रीतिः । सर्वधा सर्वप्रकारेण । सर्वदा सर्वकालम् । हरौ स्वेष्टदेवे प्रत्यक्षे श्रीहरिकृष्णभगवत्येव । कार्या। अन्यत्र तदितरत्र कस्मिश्चिदपि मुक्तभक्ते तदवतारे च । प्रीतिस्तु । कदाचन। न कार्या ॥२२॥

श्रुत्वेति । इत्येवंविधाम् । तस्य श्रीहरेः । अमृततुल्यवाणीम् । श्रुत्वा । सदोनिषण्णाः । तदीयभक्ताः । ते। सर्वे। साधवः । अन्ये गृहिणश्चापि । हृदि मोदं प्राप्येति शेषः । तस्मिन् स्वेष्टदेवे श्रीहरौ । दृढम् । ऐकपत्यम् अवापुः ॥२३॥

त्यक्त्वाप्यन्यं तु गुणिनं स्वस्मिन् कार्या स्वकैर्हरिः । प्रीति यः प्राह साध्वीवद्दद्यात्तां सुदृढां स मे ॥१॥

इति श्रीमदेकान्तिकधर्मप्रवर्तकश्रीहर्येकान्तिकोपासकश्रीहरिकृष्णभगवत्सूनुरघुवीराचार्यविरचितायां सेतुमालाख्यायां श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धुटीकायां द्विशताधिकैकोनचत्वारिंशस्तरङ्गः ॥२३९॥१६॥

તરંગ ૨૩૯ - ગઢડા અંત્ય ૧૬ ની ટીકા#

સાચા ભક્તોએ ફક્ત ભગવાન હરિમાં જ પ્રીતિ રાખવી જોઈએ; બીજા કોઈમાં — તે કેટલો પણ ગુણવાન હોય તોપણ — પ્રીતિ ન રાખવી જોઈએ. પતિવ્રતા નારીની જેમ વર્તન કરનારા સદ્ભક્તો માટે આ સિદ્ધાંત સોળમા ઉપદેશમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યો છે. ॥૧॥

शकेति । “શક” (સંવત્સરનો સંકેત) — જેનો પૂર્વ ભાગ પહેલેથી જ વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યો છે। તેમાં (શક સંવત ૧૮૮૪) આષાઢ માસની અમાવસ્યા તિથિનો ઉલ્લેખ છે। એ જ સમયે ભગવાનના અમૃત સમાન વચનો પ્રગટ થયા—એનો અર્થ એ છે કે તે વિશિષ્ટ પવિત્ર સમયમાં દિવ્ય ઉપદેશ પ્રગટ થયો। ॥૧॥

तत्रेति । તે તિથિએ દુર્ગપુર નામના સ્થળે, ઉત્તમ નામના રાજાના કિલ્લામાં, પૂર્વ દિશા તરફ મુખ ધરાવતા દ્વારવાળા ભવનના આગળ આવેલા બાહ્ય ચબૂતરા પર, જાડા અને સફેદ વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા ગાદાવાળા આસન પર ભગવાન વિરાજમાન થયા—અર્થાત્ એક વિશેષ, સુશોભિત અને પવિત્ર સ્થળે બેસીને તેમણે સભાનો આરંભ કર્યો। ॥૨॥

सितेति । તેઓ સંપૂર્ણપણે શ્વેત વસ્ત્રોથી અલંકૃત હતા—શરીરે ધારણ કરેલા બધા જ વસ્ત્રો સફેદ હતા। તેમના ગળામાં કુન્દ પુષ્પોથી બનેલા હાર હતા તથા માથે પુષ્પમાળાઓથી બનેલું મુકુટ શોભતું હતું। તેઓ વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા પોતાના ત્યાગી, ગૃહસ્થ અને આશ્રિત ભક્તોના સમૂહોથી ચારેય તરફથી ઘેરાયેલા સભામાં વિરાજમાન હતા—અર્થાત્ એક વિશાળ ભક્તસમૂહ તેમની ઉપસ્થિતિમાં એકત્રિત હતો। ॥૩॥

सत इति । તેમણે ત્યાગી અને ગૃહસ્થ—બધા પ્રકારના ભક્તોને સંબોધીને કહ્યું—“હે ભક્તો! હું તમારાં કલ્યાણ માટે એક વાત પૂછું છું, તમે બધા તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો।” અહીં ‘હિત’ શબ્દથી આધ્યાત્મિક કલ્યાણનો બોધ કરાવવામાં આવ્યો છે। ॥૪॥

हरीति । આ સત્સંગમાં એવા વ્યક્તિનો ત્યાગ કરવો જેમાં વિશેષ ગુણ ન હોય, કોઈ કઠિન કાર્ય નથી; પરંતુ જેમાં ગુણ હોય એવા વ્યક્તિનો ત્યાગ કરવો મુશ્કેલ હોય છે—અર્થાત્ ગુણ જ આસક્તિનું કારણ બને છે, તેથી ગુણવાનથી વૈરાગ્ય કરવું પ્રયત્નસાધ્ય બને છે। ॥૫॥

भूरीति । હે ભક્તો! આ પૃથ્વી પર જે મનુષ્ય અનેક ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત હોય છે, તેનો ત્યાગ કરવો સહેલો નથી, કારણ કે એ જ ગુણોના કારણે તેના પ્રત્યે પ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે। અર્થાત્ ગુણ જ સ્નેહના મૂળ કારણ છે, તેથી આવા વ્યક્તિથી અલગ થવું મુશ્કેલ બને છે। ॥૬॥

गुणवानिति । જે મનુષ્ય ગુણોથી સંપન્ન હોય છે, તે પોતાનો હોય કે પરાયો—બંને સ્થિતિમાં બધાના હૃદયમાં તેના પ્રત્યે સહજ પ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે। તેનું કારણ એ છે કે ગુણ જ કોઈને પ્રિય બનાવે છે, માત્ર પ્રશંસા અથવા શબ્દોના પ્રદર્શનથી નહીં।

गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवा’ इत्यभियुक्तोक्तेः (किरतार्जुनीयम् ४-२५)
અર્થ: ગુણોથી જ કોઈમાં આકર્ષણ અને પ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે ॥૭॥

प्रीतिरिति । ગુણોથી ઉત્પન્ન થતો પ્રેમ દૃઢ અને અચળ હોય છે। તેથી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ પણ આવા ગુણવાન વ્યક્તિનો ત્યાગ કરી શકતો નથી—અહીં ભાવ એ છે કે ગુણ આધારિત પ્રેમ ઊંડે જોડાઈ જાય છે અને સહેલાઈથી છૂટતો નથી। ॥૮॥

एवमिति । આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ભક્ત પોતાના ઇષ્ટદેવ સિવાય અન્ય કોઈ ગુણવાન વ્યક્તિમાં પ્રેમ કેમ ન કરે—અર્થાત્ તેનો ઉપાય શું છે, તે જાણવું આવશ્યક છે। ॥૯॥

इतीति । આ રીતે ભગવાન દ્વારા પૂછવામાં આવતાં ભક્તોએ પોતાની બુદ્ધિ પ્રમાણે ઉત્તર આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ તેમના ઉત્તર યથાર્થ ન હતા। ત્યારબાદ ભગવાને પોતે જ આ પ્રશ્નનું સાચું અને અંતિમ સમાધાન રજૂ કર્યું। ॥૧૦॥

यथेति । હે ભક્તો! જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી પોતાના પતિ સિવાય અન્ય કોઈ પુરુષમાં ક્યારેય પ્રેમ કરતી નથી, તેમ ભક્તે પણ પોતાના ઇષ્ટદેવ સિવાય અન્ય કોઈ ગુણવાન વ્યક્તિમાં પ્રેમ ન કરવો જોઈએ। આ ઉદાહરણ એકનિષ્ઠતા (એકમાં પૂર્ણ પ્રેમ) સમજાવવા માટે આપવામાં આવ્યું છે। ॥૧૧॥

दरिद्र इति । પતિવ્રતા સ્ત્રીનો પતિ ગરીબ હોય, ભાગ્યહીન હોય, કુરૂપ હોય, રોગગ્રસ્ત હોય અથવા વૃદ્ધ હોય—તેમ છતાં તે જ તેના પ્રેમનો વિષય રહે છે। તેના વિરુદ્ધ, અન્ય કોઈ પુરુષ અત્યંત ગુણોથી યુક્ત કેમ ન હોય, તે તેને પ્રિય લાગતો નથી—અહીં એકનિષ્ઠ પ્રેમની દૃઢતા દર્શાવવામાં આવી છે। ॥૧૨॥

स्त्येति । તે સ્ત્રી રૂપ, યુવાનતા અને ધનથી સંપન્ન અન્ય કોઈ પુરુષને પણ પ્રેમની દૃષ્ટિથી ક્યારેય નથી જોતી અને તેની સાથે પ્રેમપૂર્ણ વર્તન પણ કરતી નથી—અર્થાત્ તેના મન, દૃષ્ટિ અને વર્તનમાં ત્રણેય સ્તરે એકનિષ્ઠતા રહે છે। ॥૧૩॥

देवरेति । તે પોતાના દેવર, સસરા વગેરે તથા અતિથિઓની સેવા કરે છે, પરંતુ આ સેવા માત્ર પોતાના પતિના સંબંધને કારણે જ હોય છે, વ્યક્તિગત પ્રેમને કારણે નહીં—અર્થાત્ સેવામાં સંબંધનો આધાર છે, સ્વતંત્ર આસક્તિનો નહીં। ॥૧૪॥

लेशेति । તેમ છતાં તે સ્ત્રી પોતાના પતિ સિવાય અન્ય કોઈ પુરુષમાં, ભલે તે કેટલો જ ગુણવાન કેમ ન હોય, ક્યારેય—અહીં સુધી કે સ્વપ્નમાં પણ—અણુમાત્ર પણ પ્રેમ ઉત્પન્ન થવા દેતી નથી। આ એકનિષ્ઠતાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે। ॥૧૫॥

एवमिति । આ રીતે બતાવેલી રીત મુજબ, જેને પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાન શ્રીહરિમાં પ્રેમ હોય છે, તેને કોઈ ગુણવાન પુરુષમાં પણ ક્યારેય પ્રેમ થતો નથી। ॥૧૬॥

कृष्णेति । જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રીને પોતાના પતિમાં જ પ્રેમ હોય છે, તેમ જેને પ્રત્યક્ષ ભગવાન શ્રીહરિ (કૃષ્ણ)માં પ્રેમ હોય છે, તે ભક્તને કૃષ્ણના એકાંતિક ભક્તોમાં જે પ્રેમ થાય છે, તે માત્ર કૃષ્ણના સંબંધને કારણે જ થાય છે। તે પ્રેમ માત્ર કૃષ્ણના ભજનસંબંધથી જ થાય છે, તેમના અન્ય ગુણોના કારણે નથી થતો। તેથી જો તે ભક્તોમાં કૃષ્ણભજન સિવાય અન્ય ગુણોને જોવામાં આવે, તો તે ગુણોના કારણે પ્રેમ ન થવો જોઈએ। આ રીતે સમજવું જોઈએ કે ગુણોના આધાર પર થતો પ્રેમ ત્યાગ કરવો જોઈએ। ॥૧૭॥

स्वेति । અને વધુમાં, આવા પ્રકારના તે ભક્તને પોતાના પ્રાપ્ત, સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષ ભગવાન શ્રીહરિમાં જેવો પ્રેમ હોય છે, એવો પ્રેમ ભગવાનના અન્ય સ્વરૂપોમાં, શ્રીકૃષ્ણ આદિ અન્ય અવતારોમાં પણ નથી થતો। ॥૧૮॥

*(ઉદ્ધવ જ્ઞાન - વિશેષ ટિપ્પણી) :-#

આ શ્લોકમાં “श्रीकृष्णाद्यन्यावतारेष्वपि” શબ્દ ઉદાહરણરૂપે આવ્યા છે। અહીં શ્રીકૃષ્ણને અન્ય અવતારો કરતાં નાના અથવા હીન દર્શાવવાનો કોઈ આશય નથી। વાસ્તવમાં વચનામૃત ગઢડા મધ્ય ૬૪ ની ટીકા માં રઘુવીરજી મહારાજ “अतो हेतोः । कृष्णः । अवतारी सर्वावतारनिदानम्” શ્રીકૃષ્ણને અવતારી (બધા અવતારોના મૂળ કારણ) કહે છે। શ્રીકૃષ્ણમાંથી જ અન્ય બધા અવતારો પ્રગટ થાય છે। અને શ્રીકૃષ્ણને શ્રી હરિનું જ સ્વરૂપ કહેવામાં આવ્યું છે “औद्धवीयानां श्रीकृष्णेष्टदेवत्वात्तस्य च मद्रूपत्वादहमेव तेषां इष्टदेवोऽस्मीति गूढोऽभिप्रायः” - ઔદ્ધવીય ભક્તોના ઇષ્ટદેવ શ્રીકૃષ્ણ છે અને તેઓ મારા જ સ્વરૂપ છે, તેથી હું જ તેમનો ઇષ્ટદેવ છું — આ ગૂઢ અભિપ્રાય છે।
આ શ્લોક માત્ર ભક્તના હૃદયની સ્વાભાવિક એકનિષ્ઠ પ્રીતિનું વર્ણન કરે છે — જ્યારે ભગવાન સાક્ષાત્ કોઈ વિશેષ સ્વરૂપમાં પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે ભક્તનો પ્રેમ મુખ્યત્વે એ જ સ્વરૂપ પર કેન્દ્રિત થઈ જાય છે।
આ ભાવની વાત છે, તત્ત્વની નહીં। ઉદ્ધવ (સ્વામિનારાયણ) સંપ્રદાયમાં શ્રીકૃષ્ણને પૂર્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણનું જ દિવ્ય સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, તેથી અહીં કોઈ તુલના અથવા વિરોધ નથી।

यथेति । જેમ ચિરંજીવી હનુમાનને શ્રીરામની કથા સાંભળવાના કારણે ચિરંજીવિત્વનો વર મળ્યો, અને આજે પણ ઘણો સમય વીતી ગયા છતાં તેમની પ્રીતિ માત્ર શ્રીરામમાં જ રહે છે તેમ શ્રીકૃષ્ણ આદિ અન્ય સ્વરૂપોમાં તેમની પ્રીતિ થતી નથી। ॥૧૯॥

एवमिति । આ જ રીતે જે ભક્ત પ્રત્યક્ષ ભગવાન શ્રીહરિમાં ગાઢ પ્રેમ ધરાવે છે અને જેની નિષ્ઠા અચળ હોય છે, તેને જ સચ્ચો એકનિષ્ઠ ભક્ત માનવો જોઈએ—અર્થાત્ તેનો પ્રેમ એક જ સ્થાને સ્થિર રહે છે। ॥૨૦॥

पतीति । તેના વિરુદ્ધ, જે ભક્તને પોતાના ભગવાનમાં પતિવ્રતા જેવી દૃઢ પ્રીતિ નથી, તેની ભક્તિ અસ્થિર અને મિશ્રિત માનવામાં આવે છે—અર્થાત્ તેમાં એકનિષ્ઠતાનો અભાવ રહે છે। ॥૨૧॥

तस्मादिति । આથી સુબુદ્ધિવાળા ભક્તે જોઈએ કે પોતાની પ્રીતિને સર્વથા અને સર્વદા માત્ર હરિમાં — અર્થાત્ પોતાના ઇષ્ટદેવ પ્રત્યક્ષ શ્રીહરિકૃષ્ણ ભગવાનમાં જ રાખવી જોઈએ। અન્યત્ર — અર્થાત્ તેમની સિવાય અન્ય કોઈમાં પણ, ભલે તે મુક્ત ભક્ત હોય કે તેમનો અવતાર જ કેમ ન હોય — તેમાં પ્રીતિ ક્યારેય ન કરવી જોઈએ ॥૨૨॥

श्रुत्वेति । આ રીતે ભગવાનના અમૃતમય વચનો સાંભળીને ત્યાં ઉપસ્થિત બધા ત્યાગી અને ગૃહસ્થ ભક્તોના હૃદયમાં આનંદ ઉત્પન્ન થયો અને તેમણે પોતાના ઇષ્ટદેવમાં દૃઢ, એકનિષ્ઠ પ્રેમ પ્રાપ્ત કર્યો—અર્થાત્ તેઓ પૂર્ણ નિષ્ઠામાં સ્થિર થયા। ॥૨૩॥

જે (ભગવાન) એવો ઉપદેશ આપે છે કે અન્ય ગુણવાન વ્યક્તિઓનો પણ ત્યાગ કરીને પોતાના જ સ્વરૂપમાં (પોતાના પ્રત્યે) પોતાના ભક્તો દ્વારા પ્રીતિ કરવી જોઈએ, અને જે પતિવ્રતા સ્ત્રી સમાન તે પ્રીતિને અત્યંત દૃઢ બનાવવાનો આદેશ આપે છે—તે (ભગવાન) મને તેવી જ દૃઢ પ્રીતિ પ્રદાન કરે। ॥૧॥

આ રીતે શ્રીહરિકૃષ્ણ ભગવાનના પુત્ર, શ્રી રઘુવીરાચાર્ય દ્વારા રચિત ‘સેતુમાળા’ નામના ગ્રંથમાં ‘શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ’ની ટીકા નો ૨૩૯ મો તરંગ (પ્રકરણ) સમાપ્ત થયો ॥૨૩૯॥૧૬॥

तरंग २३९ - गढ़डा अंत्य १६ की टीका#

सच्चे भक्तों को चाहिए कि वे केवल भगवान हरि में ही प्रीति करें; अन्य किसी में (—यदि वह अत्यन्त गुणवान ही क्यों न हो) प्रीति न करें। इस प्रकार पतिव्रता स्त्री के समान आचरण करने वाले सद्भक्तों के लिए यह सिद्धांत सोलहवें उपदेश में स्पष्ट रूप से कहा गया है। ॥१॥

शकेति ।
शक” (संवत्सर का संकेत) — जिसका पूर्व भाग पहले ही विस्तार से समझाया जा चुका है। इसमें (शक संवत १८८४) आषाढ़ मास की अमावस्या तिथि का उल्लेख है। उसी समय भगवान के अमृत के समान वचन प्रकट हुए—यह अभिप्राय है कि उस विशिष्ट पवित्र समय में दिव्य उपदेश प्रकट हुआ। ॥१॥

तत्रेति ।
उस तिथि में दुर्गपुर नामक स्थान पर, उत्तम नाम के राजा के किले में, पूर्व दिशा की ओर मुख वाले द्वारयुक्त भवन के सामने स्थित बाहरी चबूतरे पर, मोटे और श्वेत वस्त्र से ढके हुए गद्देदार आसन पर भगवान विराजमान हुए—अर्थात् एक विशेष, सुसज्जित और पवित्र स्थान पर बैठकर उन्होंने सभा आरम्भ की।॥२॥

सितेति ।
वे पूर्णतः श्वेत वस्त्रों से अलंकृत थे—शरीर पर धारण किए गए सभी वस्त्र श्वेत थे। उनके गले में कुंद पुष्पों से निर्मित हार थे तथा सिर पर पुष्पमालाओं से बना मुकुट सुशोभित था। वे विभिन्न देशों से आए हुए अपने त्यागी, गृहस्थ और आश्रित भक्तों के समूहों से चारों ओर से घिरे हुए सभा में विराजमान थे—अर्थात् एक विशाल भक्त-समूह उनकी उपस्थिति में एकत्रित था। ॥३॥

सत इति ।
उन्होंने त्यागी और गृहस्थ—सभी प्रकार के भक्तों को संबोधित करके कहा—“हे भक्तों! मैं तुमसे तुम्हारे कल्याण के लिए एक बात पूछता हूँ, तुम सब उसे ध्यानपूर्वक सुनो।” यहाँ ‘हित’ शब्द से आध्यात्मिक कल्याण का बोध कराया गया है। ॥४॥

हरीति ।
इस सत्संग में किसी ऐसे व्यक्ति का त्याग करना जिसमें विशेष गुण न हों, कोई कठिन कार्य नहीं है; परन्तु जिस व्यक्ति में गुण हों, उसका त्याग करना कठिन होता है—अर्थात् गुण ही आसक्ति का कारण बनते हैं, इसलिए गुणवान से विरक्ति करना प्रयाससाध्य होता है। ॥५॥

भूरीति ।
हे भक्तों! इस पृथ्वी पर जो मनुष्य अनेक उत्तम गुणों से युक्त होता है, उसका त्याग करना सहज नहीं होता, क्योंकि उन्हीं गुणों के कारण उसके प्रति प्रेम उत्पन्न होता है। अर्थात् गुण ही स्नेह के मूल कारण हैं, इसलिए ऐसे व्यक्ति से अलग होना कठिन होता है। ॥६॥

गुणवानिति ।
जो मनुष्य गुणों से सम्पन्न होता है, वह चाहे अपना हो या पराया—दोनों ही स्थितियों में सब लोगों के हृदय में उसके प्रति सहज प्रेम उत्पन्न हो जाता है। इसका कारण यह है कि गुण ही किसी को प्रिय बनाते हैं, केवल प्रशंसा या शब्दों का प्रदर्शन नहीं।

गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवा’ इत्यभियुक्तोक्तेः (किरतार्जुनीयम् ४-२५)
अर्थ: गुणों से ही किसी में आकर्षण और प्रेम उत्पन्न होता है ॥७॥

प्रीतिरिति ।
गुणों से उत्पन्न जो प्रेम होता है, वह दृढ़ और अचल होता है। इसलिए बुद्धिमान व्यक्ति भी ऐसे गुणवान व्यक्ति का त्याग नहीं कर सकता—यहाँ यह भाव है कि गुण-आधारित प्रेम गहराई से जुड़ जाता है और आसानी से छूटता नहीं। ॥८॥

एवमिति ।
ऐसी स्थिति में यह प्रश्न उठता है कि भक्त अपने इष्टदेव के अतिरिक्त किसी अन्य गुणवान व्यक्ति में प्रेम कैसे न करे—अर्थात् इसका उपाय क्या है, यह जानना आवश्यक है। ॥९॥

इतीति ।
इस प्रकार भगवान द्वारा पूछे जाने पर भक्तों ने अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार उत्तर देने का प्रयास किया, परन्तु उनके उत्तर यथार्थ नहीं थे। तब भगवान ने स्वयं ही इस प्रश्न का सही और अंतिम समाधान प्रस्तुत किया। ॥१०॥

यथेति ।
हे भक्तों! जैसे पतिव्रता स्त्री अपने पति के अतिरिक्त किसी अन्य पुरुष में कभी भी प्रेम नहीं करती, उसी प्रकार भक्त को भी अपने इष्टदेव के अतिरिक्त किसी अन्य गुणवान व्यक्ति में प्रेम नहीं करना चाहिए। यह उदाहरण एकनिष्ठता (एक ही में पूर्ण प्रेम) को समझाने के लिए दिया गया है। ॥११॥

दरिद्र इति ।
पतिव्रता स्त्री का पति चाहे निर्धन हो, भाग्यहीन हो, कुरूप हो, रोगग्रस्त हो या वृद्ध हो—फिर भी वही उसके प्रेम का विषय रहता है। इसके विपरीत, कोई अन्य पुरुष चाहे अत्यंत गुणों से युक्त क्यों न हो, वह उसके लिए प्रिय नहीं होता—यहाँ एकनिष्ठ प्रेम की दृढ़ता दर्शाई गई है। ॥१२॥

स्त्येति ।
वह स्त्री रूप, यौवन और धन से सम्पन्न किसी अन्य पुरुष को भी प्रेम की दृष्टि से कभी नहीं देखती और न ही उसके साथ प्रेमपूर्ण व्यवहार करती है—अर्थात् उसके मन, दृष्टि और व्यवहार—तीनों स्तरों पर एकनिष्ठता रहती है। ॥१३॥

देवरेति ।
वह अपने देवर, ससुर आदि तथा अतिथियों की सेवा करती है, परन्तु यह सेवा केवल अपने पति के संबंध के कारण होती है, न कि व्यक्तिगत प्रेम के कारण—अर्थात् सेवा में संबंध का आधार है, न कि स्वतंत्र आसक्ति। ॥१४॥

लेशेति ।
फिर भी उस स्त्री को अपने पति के अतिरिक्त किसी अन्य पुरुष में, चाहे वह कितना ही गुणवान क्यों न हो, कभी भी—यहाँ तक कि स्वप्न में भी—अणुमात्र भी प्रेम उत्पन्न नहीं होता। यह एकनिष्ठता की चरम स्थिति को दर्शाता है। ॥१५॥

एवमिति ।
इस प्रकार इस बताई गई रीति से, जिस भक्त को प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान श्रीहरि में प्रेम होता है, उस भक्त को किसी गुणवान पुरुष में भी कभी प्रेम नहीं होता। ॥१६॥

कृष्णेति ।
जिस प्रकार पतिव्रता स्त्री को अपने पति में ही प्रेम होता है, उसी प्रकार जिस भक्त को प्रत्यक्ष भगवान श्रीहरि(कृष्ण) में प्रेम होता है, उस भक्त को कृष्ण के एकान्तिक भक्तों में जो प्रेम होता है, वह केवल कृष्ण के संबंध के कारण होता है। वह प्रेम केवल कृष्ण के भजन-संबंध मात्र से ही होता है, उनके अन्य गुणों के कारण नहीं होता। इसलिए यदि उन भक्तों में कृष्ण-भजन से भिन्न अन्य गुणों को देखा जाए, तो उन गुणों के कारण प्रेम नहीं होना चाहिए। इस प्रकार यह समझना चाहिए कि गुणों के आधार पर होने वाले प्रेम का त्याग करना चाहिए। ॥१७॥

स्वेति ।
और भी, ऐसे प्रकार के उस भक्त को अपने प्राप्त, साक्षात् प्रत्यक्ष भगवान श्रीहरि में जैसी प्रीति होती है, वैसी प्रीति भगवान के अन्य रूपों में, श्रीकृष्ण आदि अन्य अवतारों में भी नहीं होती। ॥१८॥

*(उद्धव ज्ञान - विशेष टिप्पणी) :-#

इस श्लोक में “श्रीकृष्णाद्यन्यावतारेष्वपि” शब्द उदाहरण के रूप में आए हैं। यहाँ श्रीकृष्ण को अन्य अवतारों से छोटा या हीन बताने का कोई आशय नहीं है। वस्तुतः वचनामृत गढडा मध्य ६४ की टीका में रघुवीर जी महाराज “अतो हेतोः । कृष्णः । अवतारी सर्वावतारनिदानम्” श्रीकृष्ण को अवतारी (सभी अवतारों का मूल कारण) बताते हैं। श्रीकृष्ण से ही अन्य सभी अवतार प्रकट होते हैं। और श्रीकृष्णको श्री हरी का ही रूप बताते हे “औद्धवीयानां श्रीकृष्णेष्टदेवत्वात्तस्य च मद्रूपत्वादहमेव तेषां इष्टदेवोऽस्मीति गूढोऽभिप्रायः” - औद्धवीय भक्तों का इष्टदेव श्रीकृष्ण है और वे मेरे ही रूप हैं, अतः मैं ही उनका इष्टदेव हूँ — यह गूढ़ अभिप्राय है।
यह श्लोक केवल भक्त के हृदय की स्वाभाविक एकनिष्ठ प्रीति का वर्णन करता है — जब भगवान साक्षात् किसी विशेष रूप में प्राप्त होते हैं, तब भक्त का प्रेम मुख्यतः उसी रूप पर केंद्रित हो जाता है।
यह भाव की बात है, तत्त्व की नहीं। उद्धव(स्वामिनारायण) सम्प्रदाय में श्रीकृष्ण को पूर्ण पुरुषोत्तम नारायण का ही दिव्य रूप माना जाता है, अतः यहाँ कोई तुलना या विरोध नहीं है।

यथेति ।
जैसे चिरंजीवी हनुमान को श्रीराम की कथा सुनने के कारण चिरंजीवित्व का वर मिला, और आज भी बहुत समय बीत जाने पर भी उनकी प्रीति केवल श्रीराम में ही रहती है वैसे ही श्रीकृष्ण आदि अन्य रूपों में उनकी प्रीति नहीं होती।॥१९॥

एवमिति ।
इसी प्रकार जो भक्त प्रत्यक्ष भगवान श्रीहरि में गाढ़ प्रेम रखता है और जिसकी निष्ठा अचल होती है, उसी को सच्चा एकनिष्ठ भक्त समझना चाहिए—अर्थात् उसका प्रेम एक ही स्थान पर स्थिर रहता है। ॥२०॥

पतीति ।
इसके विपरीत, जिस भक्त को अपने भगवान में पतिव्रता जैसी दृढ़ प्रीति नहीं होती, उसकी भक्ति अस्थिर और मिश्रित मानी जाती है—अर्थात् उसमें एकनिष्ठता का अभाव होता है। ॥२१॥

तस्मादिति ।
इसलिए इस हेतु से सुबुद्धि वाले भक्त को चाहिए कि अपनी प्रीति को सर्वथा और सर्वदा केवल हरि में — अर्थात् अपने इष्टदेव प्रत्यक्ष श्रीहरिकृष्ण भगवान में ही करना चाहिए । अन्यत्र — अर्थात् उनसे भिन्न किसी में भी, चाहे वह कोई मुक्त भक्त हो या उनका अवतार ही क्यों न हो — उसमें प्रीति कभी नहीं करनी चाहिए ॥२२॥

श्रुत्वेति ।
इस प्रकार भगवान के अमृतमय वचनों को सुनकर वहाँ उपस्थित सभी त्यागी और गृहस्थ भक्तों के हृदय में आनंद उत्पन्न हुआ और उन्होंने अपने इष्टदेव में दृढ़, एकनिष्ठ प्रेम प्राप्त किया—अर्थात् वे पूर्ण निष्ठा में स्थित हो गए। ॥२३॥

जो (भगवान) यह उपदेश देते हैं कि अन्य गुणवान व्यक्तियों का भी त्याग करके अपने ही स्वरूप में (अपने प्रति) अपने भक्तों द्वारा प्रीति की जानी चाहिए, और जो पतिव्रता स्त्री के समान उस प्रीति को अत्यन्त दृढ़ करने का आदेश देते हैं—वे (भगवान) मुझे वही दृढ़ प्रीति प्रदान करें।
॥१॥

इस प्रकार श्रीहरिकृष्ण भगवान के पुत्र, श्री रघुवीराचार्य द्वारा रचित ‘सेतुमाला’ नामक ग्रंथ में ‘श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु’ की टीका का २३९ वाँ तरंग (प्रकरण) समाप्त हुआ ॥२३९॥१६॥

Commentary on Tarang 239 – Gadhada Antya 16#

True devotees should cultivate love only for Lord Hari and not for anyone else (—even if that person is अत्यन्त virtuous). Thus, for sincere devotees who conduct themselves like a chaste wife, this principle has been clearly stated in the sixteenth discourse. ॥1॥

शकेति । “Śaka” (an indication of the era/year) — whose earlier portion has already been explained in detail. In this, the date (Śaka Samvat 1884) the Amāvasyā tithi of the month of Āṣāḍha is mentioned. At that very time, nectar-like words of God were manifested—this implies that at that विशेष sacred time, a divine discourse was revealed. ॥1॥

तत्रेति । On that date, at a place named Durgapur, in the fort of King Uttam, on the outer platform situated in front of a building having a gate facing the eastern direction, the Lord was seated upon a cushioned seat covered with thick white cloth—meaning that He began the assembly while seated at a special, well-adorned, and sacred place. ॥2॥

सितेति । He was fully adorned in white garments—all the clothes worn on His body were white. Around His neck were garlands made of kunda flowers, and on His head shone a crown made of flower garlands. He was seated in the assembly, surrounded on all sides by groups of His renunciant, householder, and dependent devotees who had come from various regions—meaning that a vast congregation of devotees had gathered in His presence. ॥3॥

सत इति । Addressing all types of devotees—renunciants and householders—He said: “O devotees! I ask you something for your welfare; all of you listen to it attentively.” Here, the word ‘hita’ conveys spiritual welfare. ॥4॥

हरीति । In this satsang, abandoning a person who does not possess special virtues is not difficult; however, abandoning a person who possesses virtues is difficult—meaning that virtues themselves become the cause of attachment; therefore, detachment from a virtuous person requires effort. ॥5॥

भूरीति । O devotees! On this earth, a person endowed with many excellent virtues is not easily renounced, because those very virtues give rise to love toward him. That is, virtues are the root cause of affection; hence it is difficult to separate from such a person. ॥6॥

गुणवानिति । A person endowed with virtues—whether one’s own or another—naturally generates love in the hearts of all. The reason is that virtues alone make someone dear, not mere praise or display of words.

गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवा’ इत्यभियुक्तोक्तेः (किरतार्जुनीयम् ४-२५)
Meaning: It is virtues that create attraction and love ॥7॥

प्रीतिरिति । The love that arises from virtues is firm and unwavering. Therefore, even a wise person cannot renounce such a virtuous individual—here the idea is that love based on virtues becomes deeply rooted and does not easily leave. ॥8॥

एवमिति । In such a situation, the question arises: how can a devotee avoid loving any virtuous person other than his chosen deity (iṣṭadeva)? That is, what is the means for this? This must be understood. ॥9॥

इतीति । Thus, when asked by God, the devotees tried to answer according to their understanding, but their answers were not accurate. Then God Himself presented the correct and final solution to this question. ॥10॥

यथेति । O devotees! Just as a chaste wife never develops love for any man other than her husband, in the same way a devotee should not develop love for any virtuous person other than his iṣṭadeva. This example is given to explain single-pointed devotion (complete love in one alone). ॥11॥

दरिद्र इति । Even if the husband of a chaste wife is poor, unfortunate, unattractive, diseased, or old—still he alone remains the object of her love. On the contrary, even if another man is endowed with many virtues, he is not dear to her—this illustrates the firmness of exclusive love. ॥12॥

स्त्येति । That woman does not even look with love at another man who may be endowed with beauty, youth, and wealth, nor does she behave affectionately with him—meaning that in her mind, vision, and conduct, all three levels maintain exclusivity. ॥13॥

देवरेति । She serves her brother-in-law, father-in-law, and guests, but this service is only due to her relationship with her husband, not due to personal love—meaning that the basis of service is relation, not independent attachment. ॥14॥

लेशेति । Even so, that woman never develops even the slightest trace of love for any man other than her husband—no matter how virtuous he may be—not even in a dream. This shows the highest state of exclusivity. ॥15॥

एवमिति । In this way, by the method described, a devotee who has love for the manifest Supreme Lord Shri Hari does not develop love for any virtuous person at all. ॥16॥

कृष्णेति । Just as a chaste wife has love only for her husband, similarly, one who has love for the manifest Lord Shri Hari (Krishna), the love that such a devotee has for the exclusive devotees of Krishna arises only because of their relation to Krishna. That love exists only due to their connection with the devotion of Krishna, not because of their other qualities. Therefore, if other qualities apart from devotion to Krishna are observed in those devotees, one should not develop love due to those qualities. Thus, it should be understood that love based on virtues must be renounced. ॥17॥

स्वेति । Furthermore, such a devotee who has love for the manifest, directly realized Lord Shri Hari does not have the same kind of love for other forms of God, even for other incarnations such as Shri Krishna and others. ॥18॥

*(Uddhav Gyan – Special Note) :-#

In this verse, the expression “श्रीकृष्णाद्यन्यावतारेष्वपि” is used illustratively. There is no intention here to portray Shri Krishna as lesser or inferior to other incarnations. In fact, in the commentary on Vachanamrut Gadhada Madhya 64, Raghuveerji Maharaj states “अतो हेतोः । कृष्णः । अवतारी सर्वावतारनिदानम्” — Shri Krishna is the source (avatārī), the cause of all incarnations. All other incarnations manifest from Shri Krishna. And Shri Krishna is described as a form of Shri Hari Himself: “औद्धवीयानां श्रीकृष्णेष्टदेवत्वात्तस्य च मद्रूपत्वादहमेव तेषां इष्टदेवोऽस्मीति गूढोऽभिप्रायः” — The iṣṭadeva of the Uddhava devotees is Shri Krishna, and since He is My own form, I Myself am their iṣṭadeva — this is the deeper intent.
This verse only describes the natural, exclusive love in the heart of a devotee — when God is directly attained in a particular form, the devotee’s love becomes primarily centered on that very form.
This is a matter of devotional sentiment (bhāva), not ontological principle (tattva). In the Uddhava (Swaminarayan) tradition, Shri Krishna is regarded as a divine form of the Supreme Purushottam Narayan; therefore, there is no contradiction or comparison here.

यथेति । Just as the immortal Hanuman received the boon of immortality by listening to the कथा of Shri Rama, and even today, despite the passage of a long time, his love remains only for Shri Rama, similarly he does not have love for other forms such as Shri Krishna and others. ॥19॥

एवमिति । In the same way, a devotee who has deep love for the manifest Lord Shri Hari and whose conviction is unwavering should be regarded as a true single-minded devotee—meaning his love remains firmly established in one alone. ॥20॥

पतीति । On the contrary, a devotee who does not have firm, chaste-like love for his Lord is considered to have unstable and mixed devotion—meaning he lacks exclusivity. ॥21॥

तस्मादिति । Therefore, an intelligent devotee should cultivate love wholly and always only in Hari—that is, only in one’s iṣṭadeva, the manifest Lord Shri Harikrishna; elsewhere—that is, in anyone other than Him, whether a liberated devotee or even His incarnation—one should never develop love. ॥22॥

श्रुत्वेति । Hearing such nectar-like words of God, all the renunciant and householder devotees present there experienced joy in their hearts and attained firm, exclusive love for their iṣṭadeva—meaning they became established in complete conviction. ॥23॥

May that Lord—who instructs that one should renounce even other virtuous persons and cultivate love in one’s own Lord alone, and who commands that such love be made extremely firm like that of a chaste wife—grant me that same firm love. ॥1॥

Thus, in the text named ‘Setumala’, composed by Shri Raghuviracharya, the son of Lord Shri Harikrishna, the 239th Tarang (section) of the commentary on ‘Shri Harivakyasudhasindhu’ is completed ॥239॥16॥