શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ - સદ્ગુરુ શ્રી શતાનંદ સ્વામી દ્વારા રચિત સંસ્કૃત રૂપાંતરણ
तरंग १७५ - गढडा मध्य ४२#
शकाब्दे विकमार्कस्य खंनागवसुभूमिते । द्वादश्यां सहसः कृष्णे वचोऽमृतमिदं हरेः ॥१॥
तत्र दुर्गपुरे दुर्ग उत्तमस्य स वेश्मनः । वेदिकायां प्राङ्मुखस्य न्यषीदत् पीठ उत्तमे ॥२॥
सिताम्बरं वृतं भक्तैस्त्यागिभिर्गृहिभिश्च तम् । साधुर्भगवदानन्दः पप्रच्छ विनयानतः ॥३॥
एकैकरोम्णि कृष्णस्य तव ब्रह्माण्डकोटयः । केन प्रकारेण विभो वर्तन्ते सकला अपि ॥४॥
तत्र कृष्णः स्वयं त्वं च नैकरूपैः कथं स्थितः । तन्मे ब्रूहीति सम्पृष्टस्तेनोवाच सतां पतिः ॥५॥
कृष्णेऽक्षरब्रह्मरूपे सावकाशं भवन्ति ताः । सूक्ष्मादप्यतिसूक्ष्मं तन्महतोऽपि महत्तमम् ॥६॥
आद्यं तत्रास्त्यमूर्त तु धाम तेजोमयं तथा । मूर्त पुरुषरूपं च सर्वाधारं द्वितीयकम् ॥७॥
आद्यं निर्गुणमित्युक्तं सगुणं च तथेतरत् । अनिर्देश्यमिति प्रोक्तं द्वेधा शक्तियुतं तु तत् ॥८॥
एकैकरोम्णि तस्यैव सन्त्यण्डान्यणुवन्मुने ! । नैतावता तु ब्रह्माण्डगोलसूक्ष्मत्वसम्भवः ॥९॥
यावत्प्रमाण उदितः शास्त्रे ब्रह्माण्डगोलकः । स तावानेव भवति तद्विधा अपरेऽपि च ॥१०॥
ब्रह्मणोऽति महत्त्वेन तदणूपमतोच्यते । रैवताद्रेर्यथा मेरोः प्रतस्त्वस्ति सूक्ष्मता ॥११॥
लोकालोकाचलस्याग्रे यथा वा मेरुपर्वतः । असुक्ष्मोऽपीक्ष्यते सूक्ष्मो लोकालोकमहत्तया ॥१२॥
अक्षरातिमहत्त्वेन तथा ब्रह्माण्डसूक्ष्मता । उच्यते वस्तुतः सन्ति सर्वेऽपि हि यथा तथा ॥१३॥
अतितेजोमये स्वीये धाम्नि ब्रह्मणि सर्वदा । कृष्णोऽक्षरात्मभिर्मुक्तैरास्ते सेवितपङ्कजः ॥१४॥
तत्रस्थ एवं कृष्णस्तु प्रतिब्रह्माण्डमात्मनः । योगैश्वर्येण रूपैः स्वैरास्ते कार्यस्य सिद्धये ॥१५॥
यथैव रासलीलायामेकोऽपि स निजेच्छया । भिन्नभिन्नस्वरूपेण प्रतिगोऽषि बभूव ह ॥१६॥
यथोपयोगमत्रापि स तथैवाखिलेश्वरः । स्वभक्तसुखदानार्थमास्ते रूपैरनेकथा ॥१७॥
पीत्वेति वाक्यामृतमस्य साधुः स चापरेऽप्यस्य पदाब्जभक्ताः ।
सन्तो गृहस्थाश्च मुदं प्रपद्य तमानमन्ति स्म सदोनिषण्णाः ॥१८॥
इति श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धौ शतानन्दविरचिते शताधिकपञ्चसप्ततितमस्तरङ्गः ॥१७५॥४२॥
તરંગ ૧૭૫ - ગઢડા મધ્ય ૪૨#
શક સંવત (વિક્રમાર્ક કાળમાં) (ખ=૦, નાગ=૮, વસુ=૮, ભૂમિ=૧ → ) ૧૮૮૦ વર્ષની, કૃષ્ણ પક્ષની દ્વાદશી તિથિને, આ હરિનું વચનોરૂપ અમૃત પ્રગટ થયું. ॥૧॥
ત્યાં દુર્ગપુરમાં, ઉત્તમ નામના રાજાના દુર્ગમાં, તેમના ભવનની વેદિકા પર, પૂર્વમુખી ઉત્તમ પીઠ પર તેઓ વિરાજમાન થયા. ॥૨॥
શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, ત્યાગી અને ગૃહસ્થ ભક્તોની વચ્ચે વિરાજતા તે ભગવાનને, સાધુ ભગવદાનંદે વિનયપૂર્વક નમ્ર બનીને પ્રશ્ન કર્યો. ॥૩॥
હે વિભો ! કૃષ્ણસ્વરૂપ તમારા પ્રત્યેક (એક-એક) રોમકૂપમાં બ્રહ્માંડોની કોટિઓ કઈ રીતે સંપૂર્ણપણે સ્થિત રહે છે? ॥૪॥
અને ત્યાં તમે સ્વયં કૃષ્ણ બનીને પણ અનેક રૂપોમાં કેવી રીતે સ્થિત રહો છો? આ મને કહો — આવું પૂછવામાં આવતાં, તે સાધુને સત્પુરુષોના સ્વામી (શ્રીહરિ)એ કહ્યું. ॥૫॥
શ્રીકૃષ્ણના અક્ષરબ્રહ્મસ્વરૂપમાં તે બ્રહ્માંડકોટિઓ સાવકાશ (સ્થાનસહિત) વિદ્યમાન રહે છે. તે સ્વરૂપ સૂક્ષ્મથી પણ અત્યંત સૂક્ષ્મ તથા મહાનથી પણ અત્યંત મહાન છે ॥૬॥ ॥૬॥
તેમાં પ્રથમ એક
પ્રથમને નિર્ગુણ કહેવામાં આવ્યું છે, અને બીજાને સગુણ; તથા તે (તત્ત્વ) અનિર્દેશ્ય પણ કહેવામાં આવ્યું છે, અને તે દ્વિવિધ શક્તિથી યુક્ત છે. ॥૮॥
હે મુનિ! તેના પ્રત્યેક રોમમાં અંડ (બ્રહ્માંડ) અણુના સમાન સ્થિત છે; તથાપિ આથી બ્રહ્માંડગોળની સૂક્ષ્મતાની સિદ્ધિ થતી નથી. ॥૯॥
જેટલા પ્રમાણનો બ્રહ્માંડગોળ શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવ્યો છે, તે એટલો જ રહે છે; અને તે જ પ્રકારે અન્ય પણ છે. ॥૧૦॥
બ્રહ્મના અત્યંત મહત્ત્વને કારણે, તે (બ્રહ્માંડ) અણુના સમાન કહેવાય છે; જેમ રેવત પર્વતની અપેક્ષાએ મેરુમાં સૂક્ષ્મતા પ્રતીત થાય છે. ॥૧૧॥
અથવા જેમ લોકાલોક પર્વતની આગળ મેરુ પર્વત, અસૂક્ષ્મ હોવા છતાં, લોકાલોકની મહાનતાને કારણે સૂક્ષ્મ પ્રતીત થાય છે. ॥૧૨॥
તે જ પ્રકારે અક્ષરના અત્યંત મહત્ત્વને કારણે બ્રહ્માંડની સૂક્ષ્મતા કહેવાય છે; વસ્તુતઃ તે સર્વ જેવા છે તેવા જ સ્થિત છે. ॥૧૩॥
અત્યંત તેજોમય પોતાના જ
ત્યાં સ્થિત તે જ શ્રીકૃષ્ણ, પ્રત્યેક બ્રહ્માંડમાં, પોતાના યોગૈશ્વર્યથી, પોતાના-પોતાના રૂપો દ્વારા, કાર્યની સિદ્ધિ માટે સ્થિત રહે છે. ॥૧૫॥
જેમ રાસલીલામાં, તે એક જ હોવા છતાં, પોતાની ઇચ્છાથી, ભિન્ન-ભિન્ન સ્વરૂપ ધારણ કરીને, પ્રત્યેક ગોપી સાથે સ્થિત થયા હતા. ॥૧૬॥
તે જ પ્રકારે અહીં પણ, તે અખિલેશ્વર, આવશ્યકતા અનુસાર, પોતાના ભક્તોને સુખ આપવા માટે, અનેક પ્રકારના રૂપોમાં સ્થિત રહે છે. ॥૧૭॥
આ અમૃતમય વચનને પીને તે સાધુ તથા આના ચરણકમળના અન્ય ભક્ત સંતજનો અને ગૃહસ્થજનો પણ આનંદ પ્રાપ્ત કરીને, દિવ્ય વિરાજમાન તે ભગવાનને પ્રણામ કરવા લાગ્યા. ॥૧૮॥
આ પ્રકારે શ્રીહરિવાક્યસુધાસિન્ધુમાં, શતાનંદ દ્વારા રચિત, એક સો પચોત્તરવો તરંગ (પ્રકરણ) સમાપ્ત થયો ॥૧૭૫॥૪૨॥
तरंग १७५ - गढडा मध्य ४२#
शक संवत (विक्रमार्क काल में) (ख=०, नाग=८, वसु=८, भूमि=१ → ) १८८० वर्ष के, कृष्ण पक्ष की द्वादशी तिथि को, यह हरि का वचनों रूप अमृत प्रकट हुआ। ॥१॥
वहाँ दुर्गपुर में, उत्तम नामक राजा के दुर्ग में, उसके भवन की वेदिका पर, पूर्वमुखी उत्तम पीठ पर वे विराजमान हुए। ॥२॥
श्वेत वस्त्र धारण किए हुए, त्यागी और गृहस्थ भक्तों से परिवृत उस भगवान् को, साधु भगवदानन्द ने विनयपूर्वक नम्र होकर प्रश्न किया। ॥३॥
हे विभो ! कृष्णस्वरूप आपके प्रत्येक (एक-एक) रोमकूपमें ब्रह्माण्डों की कोटियाँ किस प्रकार सम्पूर्णतः स्थित रहती हैं? ॥४॥
और वहाँ आप स्वयं कृष्ण होकर भी अनेक रूपों में किस प्रकार स्थित रहते हैं? यह मुझे कहिए—ऐसा पूछे जाने पर, उस साधु से सत्पुरुषों के स्वामी(श्रीहरि) ने कहा। ॥५॥
श्रीकृष्णके अक्षरब्रह्मस्वरूपमें वे ब्रह्माण्डकोटियाँ सावकाश (स्थानसहित) विद्यमान रहती हैं । वह स्वरूप सूक्ष्मसे भी अत्यन्त सूक्ष्म तथा महान्से भी अत्यन्त महान् है ॥६॥ ॥६॥
उसमें प्रथम एक
प्रथम को निर्गुण कहा गया है, और दूसरे को सगुण; तथा वह (तत्त्व) अनिर्देश्य भी कहा गया है, और वह द्विविध शक्ति से युक्त है। ॥८॥
हे मुनि! उसके प्रत्येक रोम में अण्ड (ब्रह्माण्ड) अणु के समान स्थित हैं; तथापि इससे ब्रह्माण्डगोल के सूक्ष्मत्व की सिद्धि नहीं होती। ॥९॥
जितने प्रमाण का ब्रह्माण्डगोल शास्त्र में कहा गया है, वह उतना ही रहता है; और उसी प्रकार अन्य भी हैं। ॥१०॥
ब्रह्म के अत्यन्त महत्त्व के कारण, वह (ब्रह्माण्ड) अणु के समान कहा जाता है; जैसे रैवत पर्वत की अपेक्षा मेरु में सूक्ष्मता प्रतीत होती है। ॥११॥
अथवा जैसे लोकालोक पर्वत के आगे मेरु पर्वत, असूक्ष्म होते हुए भी, लोकालोक की महानता के कारण सूक्ष्म प्रतीत होता है। ॥१२॥
उसी प्रकार अक्षर के अत्यन्त महत्त्व के कारण ब्रह्माण्ड की सूक्ष्मता कही जाती है; वस्तुतः वे सब जैसे हैं वैसे ही स्थित हैं। ॥१३॥
अत्यन्त तेजोमय अपने ही
वहाँ स्थित वही श्रीकृष्ण, प्रत्येक ब्रह्माण्ड में, अपने योगैश्वर्य से, अपने-अपने रूपों द्वारा, कार्य की सिद्धि के लिए स्थित रहते हैं। ॥१५॥
जैसे रासलीला में, वह एक ही होकर, अपनी इच्छा से, भिन्न-भिन्न स्वरूप धारण करके, प्रत्येक गोपी के साथ स्थित हुए थे। ॥१६॥
उसी प्रकार यहाँ भी, वह अखिलेश्वर, आवश्यकता के अनुसार, अपने भक्तों को सुख देने के लिए, अनेक प्रकार के रूपों में स्थित रहते हैं। ॥१७॥
इस अमृतमय वचनको पीकर वह साधु तथा इसके चरणकमलोंके अन्य भक्त सन्तजन और गृहस्थजन भी आनन्द प्राप्त करके, दैव विराजमान उस भगवान् को प्रणाम करने लगे। ॥१८॥
इस प्रकार श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु में, शतानन्द द्वारा रचित, एक सौ पचहत्तरवाँ तरंग (प्रकरण) समाप्त हुआ ॥१७५॥४२॥
Tarang 175 - Gadhada Madhya 42#
In the Shaka era during the time of Vikramarka (Kh = 0, Nag = 8, Vasu = 8, Bhumi = 1 → 1880), on the twelfth day of the dark fortnight (Krishna Paksha Dwadashi), this nectar of Hari’s divine words manifested. ॥1॥
There in Durgapur, in the fort of King Uttam, on the raised platform (vedika) of his palace facing east, He sat upon an exalted seat. ॥2॥
Clad in white garments and surrounded by renounced ascetics and householder devotees, the Sadhu Bhagavadānanda, bowing humbly with folded hands, respectfully asked Him: ॥3॥
O Vibho! In each and every pore (romakūpa) of Your Krishna-form, how do countless millions of universes (brahmāṇḍas) exist in their entirety? ॥4॥
And there, even while being Krishna Yourself, how do You remain present in innumerable forms? Please explain this to me — when thus questioned by that Sadhu, the Lord of saints (Shri Hari) replied. ॥5॥
In the Akṣarabrahma form of Shri Krishna, those millions of universes exist with ample space (sāvakāśa). That form is subtler than the subtlest and greater than the greatest. ॥6॥ ॥6॥
In it, the first is the formless, effulgent divine abode (amūrta tejomaya dhāma); and the second is the manifest Personal form (mūrta puruṣarūpa), the support of all. ॥7॥
The first is called Nirguṇa, and the other Saguṇa; that (reality) is also described as indescribable (anirdeśya), and it is endowed with twofold power. ॥8॥
O Muni! In each pore of His, the cosmic eggs (brahmāṇḍas) exist like atoms; yet from this alone the subtlety of the cosmic globe cannot be fully established. ॥9॥
Whatever size of the cosmic globe has been stated in the scriptures, it remains exactly that; and there are others of the same kind as well. ॥10॥
Due to the supreme greatness of Brahman, it (the universe) is described as atomic in comparison; just as Mount Meru appears subtle when compared to Mount Raivat. ॥11॥
Or, just as Mount Meru, though not subtle in itself, appears subtle before the vastness of Mount Lokāloka. ॥12॥
Similarly, due to the transcendent greatness of Akṣara, the subtlety of the brahmāṇḍa is spoken of; in reality, all exist exactly as they are. ॥13॥
In His own supremely effulgent abode, which is Brahman, Shri Krishna always resides, with His lotus feet served by the liberated souls who have attained the Akṣara form. ॥14॥
Seated there, the same Shri Krishna, by His yogic sovereignty, manifests in every universe in His own divine forms to accomplish His divine purposes. ॥15॥
Just as in the Rāsalīlā, though He was only one, by His own will He assumed many different forms and stood with each gopī. ॥16॥
In the same manner here also, that Supreme Lord of all, according to necessity, remains present in countless forms for the purpose of granting happiness to His devotees. ॥17॥
Having drunk this nectar of divine words, that Sadhu, along with other devotees of His lotus feet — both ascetics and householders — became filled with great joy, and while remaining seated, they offered prostrations to Him again and again. ॥18॥
Thus ends the one hundred and seventy-fifth Tarang (chapter) composed by Shatānanda in Śrī Harivākyasudhāsindhu ॥175॥42॥
સેતુમાળા ટીકા - પ્રથમ આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ દ્વારા રચિત સંસ્કૃત ટીકા
तरंग १७५ - गढडा मध्य ४२ की टीका#
ब्रह्माण्डकोटयः सन्ति हरेरेकैकरोमणि । यथा तस्य च रूपाणि द्विचत्वारिंशके तथा ॥१॥
शकेति । शकेति पूर्वार्धं । व्याख्यातम् । (१८८०) सहसो मार्गशीर्षमासस्य । कृष्णे कृष्णपक्षे । द्वादश्यां तिथौ । इदम् । हरेः । वचोऽमृतम् । अभूत् ॥१॥
तत्रेति । तत्र तिथौ । दुर्गपुरे । उत्तमस्य राज्ञः । दुर्गे । प्राङ्मुखस्य । वेश्मनस्तद्भवनस्य । वेदिकायां बाह्यवितदौं । उत्तमे स्वास्तृतत्वादतिश्रेष्ठे । पीठे पल्यङ्कासने । स श्रीहरिः । न्यषीदत् ॥२॥
सितेति । सिताम्बरं परिधृतसकलश्वेतवसनम् । भक्तैः। त्यागिभिः । गृहिभिश्च । नानादेशागतैरितिशेषः । वृतं सभायां परिवेष्टितम् । तं श्रीहरिम् । भगवदानन्दः साधुः । विनयानतः सन् । पप्रच्छ ॥३॥
एकेति । हे विभो । । क्षराक्षरादिप्रशासनसमर्थ । कृष्णस्योपनिषद्गीतानादिकृष्णनाम्नः । तव हरेः । एकैकरोम्णि । सकलाः । अपि । ब्रह्माण्डकोटयः । केन प्रकारेण । वर्तन्ते ॥४॥
तत्रेति । तत्र तासु ब्रह्माण्डकोटिषु विषये । स्वयम् कृष्णः । त्वम् । नैकरूपैरनेकैः स्वरूपैः । कथं केन प्रकारेण । स्थितोऽसि । तदेतत् । मे मह्यम् । ब्रूहि । इत्यमुना प्रकारेण । तेन भगवदानन्दसाधुना । सम्पृष्टः । सांपतिः श्रीहरिः । उवाच ॥५॥
कृष्ण इति । हे साधो । । अक्षरब्रह्मरूपेऽक्षरब्रह्मशरीरिणि । ‘यस्याक्षरं शरीरमि’ति (सुबालो. ७-१) श्रुतेः। कृष्णे । ताः ब्रह्माण्डकोटयः । सावकाशम् । भवन्ति । स्थिता वर्तन्ते । एवं सामान्येनोक्त्वा विशेषत आह । तत्कृष्णशरीरभूतमक्षरं ब्रह्म । सूक्ष्मादपि । अतिसूक्ष्मम् । अस्ति । महतोऽपि । महत्तममतिमहच्च । अस्ति । एवमक्षब्रह्मणो द्वे रूपे भवत इत्यर्थः ॥६॥
आद्यमिति । तत्राक्षरस्य द्वयोरूपयोर्मध्ये । आद्यं सूक्ष्मरूपं तु । अमूर्त धामत्वान्निरवयवम् । घामानन्तकोटिब्रह्मात्मकमुक्ताधारत्वाद्धामरूपम् । तथा । तेजोमयं ‘तस्य भासा सर्वमिदं विभाती’ति (कठो. २- २-१५) श्रुतेः सर्वेषां तेजस्विनां प्रकाशकत्वात्तेजः प्रचुरम् । अस्ति। द्वितीयं महत्तमरूपं तु । पुरुषरूपं पुरुषाकारम् । अत एव । मूर्त सावयवम् । सर्वाधारमेकैकरोम्ण्यनेकब्रह्माण्डावस्थानादगणितब्रह्माण्डानामेकाश्रयभूतं च । अस्ति ॥७॥
आद्यमिति । किञ्च । आद्यमक्षरस्य सूक्ष्मरूपम् । निर्गुणं स्वस्य मायिकगुणातीतत्वात्तथाविधमुक्ताधारत्वाच्च निर्गुणम् । इतीत्थम् । उक्तम् । तथा । इतरदक्षरस्य महत्तमरूपम् । सगुणं स्वस्य गुणातीतत्वेऽपि गुणमयानन्तकोटिब्रह्माण्डाधारत्वात् सगुणम् इत्युक्तम् । इत्यमुना प्रकारेण । अनिर्देश्यं निरूपमम् । तदक्षरं ब्रह्म । द्वेधाशक्तियुतं शक्तिद्वययुक्तम् । प्रोक्तम् ॥८॥
एकेति । हे मुने ! । तस्याक्षरब्रह्मणो महत्तमरूपस्य । एकैकरोम्णि । अण्डान्यगणितब्रह्माण्डानि । अणुवदगवाक्षगतसूर्यमयूखपतदृश्याणुसमानानि । सन्ति वर्तन्ते । एतावता तत्राणुवत्प्रतीयमानत्वेन । ब्रह्माण्डगोलस्य सूक्ष्मत्वसम्भवोऽणुतापत्तिः । नैवास्ति ॥९॥
यावदिति । किन्तु । ब्रह्माण्डगोलकः । शास्त्रे श्रीमद्भागवतादिसच्छास्त्रे । यावत्प्रमाणो दशोत्तराधिकाष्टावरणसंमितः । उदितः । स ब्रह्माण्डगोलकः । तावांस्तत्परिमाण एव । भवति । अपरे तदन्येऽगणिताण्डगोलकाञ्चापि । तद्विधा अष्टावरणसहिता एव । भवन्ति ॥१०॥
ब्रह्मण इति । ब्रह्मणः सर्वाधारपुरुषाकृतिरूपाक्षब्रह्मणः । अतिमहत्त्वेन । तदणूपमता ब्रह्माण्डानामणुसादृश्यम् । उच्यते । एतदेव दृष्टान्तप्रदर्शनन दृढयति सार्धद्वाभ्याम् । यथा। मेरोः । पुरतः । रैवताद्रेरसूक्ष्मस्यापि रैवतचलस्य । सूक्ष्मता मेरुमहत्वापेक्षया सूक्ष्मत्वम् । अस्ति ॥११॥
लोकेति । यथा वा । असूक्ष्योऽपि। मेरुपर्वतः । लोकालोकाचलस्य । अग्रे पुरतः । लोकालोकमहत्तया । सूक्ष्मः । ईक्ष्यते ॥१२॥
अक्षरेति । तथा । अक्षरातिमहत्त्वेन । ब्रह्माण्डसूक्ष्मता ब्रह्माण्डानामणुता । उच्यते । वस्तुतस्तु । सर्वेब्रह्माण्डगोलका अपि । यथातथा यावत्प्रमाणाः सन्ति तावत्प्रमाणाः । सन्ति विद्यन्ते । ब्रह्माण्डानां पुरुषाकृत्यक्षब्रह्मरोमविवराधारत्वात्तस्य कृष्णशरीरत्वाच्छरीरशरीरिणौरभेदोपचाराच्च कृष्णे तान्युपचर्यत इति प्रथमप्रश्नोत्तराशयः ॥१३॥
अथ द्वितीयप्रश्नोत्तरमाह चतुर्भिः। अत्तीति। अतितेजोमये। स्वीये। ब्रह्मण्यक्षब्रह्माख्ये। धाम्नि। कृष्णः । अक्षरात्मभिरक्षरभावापत्रैः । मुक्तैः। सेवितपत्कजो नानोपचारैः परिचरितपादपङ्कजः सन् । सर्वदा । आस्ते ॥१४॥
तत्रस्थ इति । कृष्णः । तत्रस्थः स्वकीयाक्षब्रह्मधाम्नि सदावस्थितः सन्नेव । आत्मनः स्वस्य । योगैश्वर्येण । कार्यस्य स्वकीयानेकभक्तेप्सितप्रदानादिप्रयोजनस्य । सिद्धये सम्पादनाय । स्वैः स्वकीयैः । रूपैः श्वेतद्वीपाद्यवस्थितवासुदेवादिस्वरूपैः । प्रतिब्रह्माण्डम् । आस्ते ॥१५॥
एतदेव दृष्टान्तेन दृढयति द्वाभ्याम् । यथेति । यथा। रासलीलायां गोपीभिः सह रासकीडायाम् । स कृष्णः । एकः सत्रपि । निजेच्छ्या स्वयोगैश्वर्यरूपयेच्छाशक्त्यैव । प्रतिगोपि एकैकां गोपीं प्रति । भित्रभित्रस्वरूपेण । बभूव सकलगोपीजनसुखार्थमास । ह प्रसिद्धमेतच्छ्रीभागवते ॥१६॥
यथेति । तथैव । अखिलेश्वरोऽक्षरादिनियन्ता । स पुरुषोत्तमः श्रीकृष्णः । स्वभक्तसुखदानार्थम् । अनेकधानेकप्रकारैः । रूपैः स्वरूपैः । अत्र ब्रह्माण्डेष्वपि। यथोपयोगं यथाप्रयोजनम्। आस्ते। स स्वकीययोगैश्वर्येण प्रत्यण्डमनेकैः स्वरूपैस्तिष्ठतीति द्वितीयप्रश्नोत्तराशयः ॥१७॥
पीत्वेति । इत्येवंविधम् । अस्य श्रीहेरेः । वाक्यामृतम् । पीत्वा । सः । साधुर्भगवदानन्दमुनिः । सदोनिषण्णाः । अस्य श्रीहरेः । पदाब्जभक्ताः । अपरे । सन्तो मुक्तानन्दादयश्चापि । गृहस्थाश्च मुदम् । प्रपद्य । तं स्वावासं गच्छन्तं श्रीहरिम् । आनमन्ति स्म ॥१८॥
यथा स्वस्यैकैकरोम्णि सन्ति नैकाण्डकोटयः । यथा तत्र स्वयं नैकैः स्वरूपैरस्त्यवस्थितः ॥१॥
तथैव श्रीहरिः स्वेभ्यो भक्तेभ्यो योऽब्रवीत्प्रभुः । ममेप्सितं स्वभक्तस्य सम्पूर्ण विदधातु सः ॥२॥
इति श्रीमदेकान्तिकधर्मप्रवर्तक श्रीहर्येकान्तिकोपासक श्रीहरिकृष्णभगवत्सूनुरघुवीराचार्यविरचितायां सेतुमालाख्यायां श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धुटीकायां शताधिकपञ्चसप्ततितमस्तरङ्गः ॥१७५॥४२॥
તરંગ ૧૭૫ - ગઢડા મધ્ય ૪૨ ની ટીકા#
ભગવાન શ્રીહરિના દરેક રોમમાં બ્રહ્માંડોની કરોડો સંખ્યાઓ સ્થિત છે; અને આ બયાલીસમા (પ્રકરણ)માં પણ એ જ રીતે તેમના સ્વરૂપોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે ॥૧॥
शकेति ।
“શક” શબ્દથી સૂચિત વર્ષનો જે પૂર્વ ભાગ છે, તે પહેલાથી જ સમજાવવામાં આવ્યો છે। અહીં (
तत्रेति । તે તિથિએ, દુર્ગપુર નામના સ્થાને, ઉત્તમ નામના રાજાના દુર્ગમાં, તે ભવનની વેદિકા પર, જે પૂર્વમુખી હતું, તેના બહારના વિસ્તૃત ચબૂતરા પર, અત્યંત ઉત્તમ (સુશોભિત અને સારી રીતે બિછાવેલ) તે પીઠ ઉપર ઊંચા પલંગ સમાન આસન પર ભગવાન શ્રીહરી વિરાજમાન થયા। ॥૨॥
सितेति ।
શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, એટલે કે સમગ્ર શરીરે શ્વેત વસ્ત્રો પહેરેલા, તેમજ ત્યાગી અને ગૃહસ્થ—બંને પ્રકારના, વિવિધ દેશોથી આવેલા ભક્તો દ્વારા, સભામાં ચારે બાજુથી ઘેરાયેલા તે શ્રીહરીને,
एकेति । હે સર્વશક્તિમાન! જે ક્ષર, અક્ષર વગેરે સર્વનો સંચાલન કરવા સક્ષમ છે, અને જે ઉપનિષદ, ગીતા વગેરેમાં “કૃષ્ણ” નામથી પ્રસિદ્ધ છે—તમે તે હરિના દરેક રોમમાં આ બધા બ્રહ્માંડોની કરોડો સંખ્યાઓ કેવી રીતે સ્થિત રહે છે? ॥૪॥
तत्रेति । અને તે બ્રહ્માંડોની કરોડોની વિષયમાં, તમે પોતે કૃષ્ણ હોવા છતાં, અનેક સ્વરૂપોમાં કેવી રીતે સ્થિત રહો છો? આ બધું મને કહો—આ રીતે ભગવદાનંદ સાધુએ પૂછતાં, સંતોના સ્વામી શ્રીહરીએ ઉત્તર આપ્યો। ॥૫॥
कृष्ण इति ।
હે સાધુ! જે અક્ષરબ્રહ્મરૂપ છે, એટલે કે જેમનું શરીર અક્ષરબ્રહ્મ છે (यस्याक्षरं शरीरम्’ इति (सुबालोपनिषद् ७-१) - જેમ શ્રુતિમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે “જેનુ શરીર અક્ષર છે”),
आद्यमिति ।
તે બે સ્વરૂપોમાંથી
आद्यमिति । અને વધુમાં, તે સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને નિર્ગુણ કહેવાયું છે, કારણ કે તે માયિક ગુણોથી પર છે અને એવા મુક્તોનો આધાર છે; અને બીજા, મહાન સ્વરૂપને સગુણ કહેવાયું છે, કારણ કે યદ્યપિ તે સ્વયં ગુણાતીત (ત્રણ ગુણોથી—સત્વ, રજ, તમથી પર) છે, તથાપિ ગુણમય અનંત બ્રહ્માંડોના આધાર હોવાથી તેને સગુણ કહેવાયું છે। આ રીતે તે અક્ષરબ્રહ્મ, નિરુપમ હોવાથી અનિર્દેશ્ય કહેવાયું છે અને બે પ્રકારની શક્તિઓથી યુક્ત બતાવવામાં આવ્યું છે। ॥૮॥
एकेति । હે મુનિ! તે અક્ષરબ્રહ્મના મહાન સ્વરૂપના દરેક રોમમાં, અગણિત બ્રહ્માંડ અંડાકાર, ઝરોખામાંથી આવતી સૂર્યકિરણોમાં દેખાતા ધૂળના કણો સમાન અત્યંત સૂક્ષ્મ રીતે સ્થિત છે; છતાં આ રીતે અણુ સમાન દેખાતા હોવાથી બ્રહ્માંડ વાસ્તવમાં સૂક્ષ્મ છે એવી સિદ્ધિ થતી નથી। ॥૯॥
यावदिति । પરંતુ, બ્રહ્માંડનો ગોળ, જેમ શાસ્ત્રોમાં—જેમ કે શ્રીમદ્ ભાગવત વગેરેમાં—જે જેટલા પરિમાણનો કહેવાયો છે, તે એટલા જ પરિમાણનો રહે છે; અને અન્ય અગણિત બ્રહ્માંડ પણ એ જ રીતે, આઠ આવરણો સાથે, એ જ પરિમાણના હોય છે। ॥૧૦॥
ब्रह्मण इति ।
તે
लोकेति । અને જેમ, મેરુ પર્વત પોતે સૂક્ષ્મ ન હોવા છતાં, લોકાલોક પર્વત સામે તેની મહાનતાના કારણે સૂક્ષ્મ દેખાય છે। ॥૧૨॥
अक्षरेति ।
તે જ રીતે અક્ષરબ્રહ્મની અત્યંત મહાનતાના કારણે બ્રહ્માંડોની સૂક્ષ્મતા કહેવાય છે; વાસ્તવમાં બધા બ્રહ્માંડ જેમ છે અને જેટલા પરિમાણના છે, એટલા જ રહે છે।
अत्तीति ।
હવે બીજા પ્રશ્નનો ઉત્તર કહેવામાં આવે છે—પોતાના અતિ
तत्रस्थ इति ।
ત્યાં સ્થિત તે
यथेति । આ વાતને ઉદાહરણથી મજબૂત કરવામાં આવે છે—જેમ રાસલીલામાં, તે એક હોવા છતાં, પોતાની ઇચ્છાથી, પોતાની યોગશક્તિ દ્વારા, દરેક ગોપી માટે ભિન્ન-ભિન્ન સ્વરૂપ ધારણ કરીને, તમામ ગોપીઓના સુખ માટે સ્થિત થયા હતા—આ વાત શ્રીમદ્ ભાગવતમાં પ્રસિદ્ધ છે। ॥૧૬॥
यथेति ।
તે જ રીતે, તે સમગ્ર જગતના સ્વામી,
पीत्वेति । આ રીતે ભગવાનના વચનોના અમૃતને પાન કરીને, તે ભગવદાનંદ મુનિ તથા તેમના અન્ય ચરણકમળ-ભક્તો, અને મુકતાનંદ વગેરે સંતો તથા ગૃહસ્થો, આનંદ પ્રાપ્ત કરીને, પોતાના નિવાસસ્થાને જતા તે ભગવાન શ્રીહરીને નમન કરવા લાગ્યા। ॥૧૮॥
જે રીતે પોતાના દરેક રોમમાં અનેક બ્રહ્માંડોની કરોડો સંખ્યાઓ વિદ્યમાન છે, અને જેમ ત્યાં તેઓ પોતે અનેક સ્વરૂપોથી વિરાજમાન છે ॥૧॥
તે જ રીતે શ્રીહરી પ્રભુએ પોતાના ભક્તોને જે વચન કહ્યાં, તે મારા ઇષ્ટદેવ ભક્તના સર્વ મનોરથ પૂર્ણ કરે ॥૨॥
આ રીતે એકાંતિક ધર્મના પ્રવર્તક, શ્રીહરીના એકાંતિક ઉપાસક, શ્રીહરિકૃષ્ણ ભગવાનના પુત્ર રઘુવીરાચાર્ય દ્વારા રચિત ‘સેતુમાળા’ નામના ગ્રંથમાં ‘શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ’ ની ટીકા નો એકસો પંચોતેરમો તરંગ (પ્રકરણ) સમાપ્ત થયો ॥૧૭૫॥૪૨॥
तरंग १७५ - गढडा मध्य ४२ की टीका#
भगवान श्रीहरि के प्रत्येक रोम में ब्रह्माण्डों की कोटियाँ स्थित हैं; और इस बयालीसवें (प्रकरण) में ठीक वैसे ही उनके रूपों का वर्णन किया गया है ॥१॥
शकेति ।
“शक” शब्द से सूचित वर्ष का जो पूर्व भाग है, वह पहले ही समझाया जा चुका है। यहाँ (
तत्रेति । उस तिथि में, दुर्गपुर नामक स्थान पर, उत्तम नाम के राजा के दुर्ग में, उस भवन की वेदिका पर, जो पूर्वमुखी था, उसके बाह्य विस्तृत चबूतरे पर, अत्यन्त श्रेष्ठ (सुशोभित और अच्छी प्रकार से बिछाए हुए) उस पीठपर ऊँचे पलंगनुमा आसन पर वे भगवान श्रीहरि विराजमान हुए। ॥२॥
सितेति ।
श्वेत वस्त्र धारण किए हुए, अर्थात् सम्पूर्ण शरीर पर श्वेत वसन पहने हुए, तथा त्यागी और गृहस्थ—दोनों प्रकार के, विभिन्न देशों से आए हुए भक्तों द्वारा, सभा में चारों ओर से घिरे हुए उस श्रीहरि को,
एकेति । हे सर्वशक्तिमान! जो क्षर, अक्षर आदि सबका शासन करने में समर्थ हैं, और जो उपनिषद, गीता आदि में “कृष्ण” नाम से प्रसिद्ध हैं—आप उस हरि के प्रत्येक रोम में, ये सभी ब्रह्माण्डों की कोटियाँ किस प्रकार स्थित रहती हैं? ॥४॥
तत्रेति । और उन ब्रह्माण्डों की कोटियों के विषय में, आप स्वयं कृष्ण होते हुए भी, अनेक रूपों में किस प्रकार स्थित रहते हैं? यह सब मुझे बताइए—इस प्रकार भगवदानन्द साधु द्वारा पूछे जाने पर, संतों के स्वामी श्रीहरि ने उत्तर दिया। ॥५॥
कृष्ण इति ।
हे साधु! जो अक्षरब्रह्मरूप हैं, अर्थात् जिनका शरीर अक्षरब्रह्म है (यस्याक्षरं शरीरम्’ इति (सुबालोपनिषद् ७-१) - जैसा श्रुति में कहा गया है कि “जिसका शरीर अक्षर है”),
आद्यमिति ।
उन दो रूपों में से
आद्यमिति । और भी, उस सूक्ष्म रूप को निर्गुण कहा गया है, क्योंकि वह मायिक गुणों से परे है और ऐसे ही मुक्तों का आधार है; और दूसरे, महान् रूप को सगुण कहा गया है, क्योंकि यद्यपि वह स्वयं गुणातीत (तीनों गुणों -सत्त्व, रज और तम से अतीत) है, तथापि गुणमय अनन्त ब्रह्माण्डों का आधार होने के कारण उसे सगुण कहा गया है। इस प्रकार वह अक्षरब्रह्म, निरूपम होने से अनिर्देश्य कहा गया है, और दो प्रकार की शक्तियों से युक्त बताया गया है। ॥८॥
एकेति । हे मुनि! उस अक्षरब्रह्म के महान् रूप के प्रत्येक रोम में, अगणित ब्रह्माण्ड अण्ड के समान, खिड़की(झरोखे) से आती सूर्य-किरणों में दिखाई देने वाले धूल-कणों के समान अत्यन्त सूक्ष्म स्थित हैं; तथापि इस प्रकार अणु के समान प्रतीत होने से ब्रह्माण्ड के वास्तविक सूक्ष्म होने की सिद्धि नहीं होती। ॥९॥
यावदिति । अपितु, ब्रह्माण्ड का गोलक, जैसा शास्त्रों में—जैसे श्रीमद्भागवत आदि में—जितने परिमाण का कहा गया है, वह उतने ही परिमाण का रहता है; और अन्य अगणित ब्रह्माण्ड भी उसी प्रकार, आठ आवरणों सहित, उसी परिमाण के होते हैं। ॥१०॥
ब्रह्मण इति ।
उस
लोकेति । और जैसे, यद्यपि मेरु पर्वत स्वयं सूक्ष्म नहीं है, फिर भी लोकालोक पर्वत के सामने, उसकी महानता के कारण, वह सूक्ष्म प्रतीत होता है। ॥१२॥
अक्षरेति ।
उसी प्रकार अक्षरब्रह्म की अत्यन्त महत्ता के कारण ब्रह्माण्डों की सूक्ष्मता कही जाती है; वास्तव में सभी ब्रह्माण्ड जैसे हैं, जितने परिमाण के हैं, उतने ही रहते हैं।
अत्तीति ।
अब दूसरे प्रश्न का उत्तर कहा जाता है—अपने अति
तत्रस्थ इति ।
वहाँ स्थित वह
यथेति । इस बात को उदाहरण से दृढ़ किया जाता है—जैसे रासलीला में, वह एक होते हुए भी, अपनी इच्छा से, अपनी योगशक्ति से, प्रत्येक गोपी के प्रति भिन्न-भिन्न रूप धारण करके, सभी गोपियों के सुख के लिए स्थित हुए थे—यह श्रीमद्भागवत में प्रसिद्ध है। ॥१६॥
यथेति ।
उसी प्रकार, वह सम्पूर्ण जगत के स्वामी,
पीत्वेति । इस प्रकार के भगवान के वचनों के अमृत को पीकर, वह भगवदानन्द मुनि तथा उनके अन्य चरणकमल-भक्त, और मुक्तानन्द आदि संत तथा गृहस्थजन, आनंद को प्राप्त होकर, अपने निवास स्थान को जाते हुए उस भगवान श्रीहरि को प्रणाम करने लगे। ॥१८॥
जिस प्रकार अपने एक-एक रोममें अनेक ब्रह्माण्डोंकी कोटियाँ विद्यमान हैं, तथा जैसे वहाँ वे स्वयं अनेक स्वरूपोंद्वारा विराजमान हैं ॥१॥
उसी प्रकार श्रीहरि प्रभुने अपने भक्तोंको जो वचन कहे, वह मेरे इष्टदेव भक्तका सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण करे ॥२॥
इस प्रकार, एकान्तिक धर्म के प्रवर्तक, श्रीहरि के एकान्तिक उपासक, श्रीहरिकृष्ण भगवान के पुत्र रघुवीराचार्य द्वारा रचित ‘सेतुमाला’ नामक ग्रन्थ में ‘श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु’ की टीका का एक सौ पचहत्तरवाँ तरंग (प्रकरण)समाप्त हुआ ॥१७५॥४२॥