શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ - સદ્‍ગુરુ શ્રી શતાનંદ સ્વામી દ્વારા રચિત સંસ્કૃત રૂપાંતરણ

तरंग १२७ - पञ्चालखेटे १#

शकाब्दे विकमार्कस्य नगाश्ववसभूमिते । चतुर्थ्यां फाल्गुनशुक्ले वचोऽमृतमिदं हरेः ॥१॥
पञ्चालखेटे तत्रासौ हेमन्तनुपवेश्मनः । वेद्यां न्यषीदन्महति पीठे सुक्ष्मसिताम्बरः ॥२॥
त्यागिभिर्गुहिभिर्भक्तैर्नानादेशागतैर्वृतः । सान्ध्यनीराजनस्यान्ते सोऽप्राक्षीन्महतः सतः ॥३॥
भक्तेन धर्मनिष्ठेन प्रीतिभाजा रमापतौ । विचारः कीदृशः कार्योऽखिले स्नेहं जिहासता ॥४॥
येन पञ्वापि विषया रमणीया अपीतरैः । समा भवेयुरथवा तद्धीना ब्रूत तं च माम् ॥५॥
इति पृष्टा महान्तस्ते सन्तः स्वस्वविनिश्चितम् । विचारमवदन् कृत्स्नं श्रुत्वा तं प्रभुरब्रवीत् ॥६॥
श्रुतो विचारो भवतामथ मेऽपि सुनिश्चितम् । तं वदामि यथार्थं वो मनो दत्वा निशम्यताम् ॥७॥
सच्छास्त्रवचनैः कृष्णसौख्यं यहि विचार्यते । मायिकार्थसुखं तर्हि सर्वं यात्येव तुच्छताम् ॥८॥
सच्छास्वस्थैर्हि वचनैः पूर्वेषां महतामपि । निश्चीयते कार्णसौख्यमहत्ता चान्यतुच्छता ॥९॥
भारते च पुराणादौ कृष्णः प्रोक्तोऽस्ति साकृतिः । जगत्सर्गादिकर्तृत्वमत एवास्य च प्रभोः ॥१०॥
सच्चिदानन्दरूपं यद्ब्रह्म निर्गुणमक्षरम् । अनाद्यन्तं च तत्त्वस्य धामेति प्रोक्तमस्ति हि ॥११॥
ईदक्स्वयंप्रकाशोऽसौ जीवान् मायात उत्थितान । बुद्धीन्द्रियमनः प्राणैः संयोजयति च प्रभुः ॥१२॥
श्रेष्ठमध्यमहीनांश्च ततो भोगान् स तत्कृते । भोगस्थानानि च विभुर्विदधात्यखिलान्यपि ॥१३॥
ब्रह्माद्याः सूक्ष्मकीटान्ता देहिनस्तांश्च सर्वशः । स्वस्वकर्मानुसारेण पर्यायेणैव भुञ्जते ॥१४॥
उत्तमास्तत्र विषया रचितास्तेन पञ्च ये । ते तु हीनार्थभोगोत्थदुःखस्यैव प्रशान्तये ॥१५॥
यथाढ्यः श्रेष्ठिकः कश्चिद्रङ्कपान्थसुखाप्तये । छायावृक्षानुभयतः पन्थानं रोपयेत् सुधीः ॥१६॥
प्रपाश्च कारयेन्मार्गे धर्मशालाच शोभनाः । तत्र तत्रान्नसत्राणि कारयेच्च यथोचितम् ॥१७॥
तथा कृष्णोऽपि केषाञ्चिद्देवतानां नृणामपि । पुण्यभाजां सुखायैव निर्मात्यर्थान् हि शोभनान् ॥१८॥
अनेककोटिब्रह्माण्डाधीश्वरस्य हरेः पुरः। महान्तोऽपि विधीन्द्राद्याः सन्ति रङ्कजना इव ॥१९॥
यथा पान्थसुखं मार्गे दृष्ट्वाढ्येन कृतं बुधाः । आढ्यस्य तु सुखं गेहे निश्चिन्वन्ति ततोऽधिकम् ॥२०॥
तथा ब्रहोन्द्र‌मुख्यानां रम्यार्थसुखमात्मनाम् । सच्छास्त्रवर्णितं बुद्धवा काष्र्णं तत्त्वधिकं विदुः ॥२१॥
धीमन्त इत्थं जानीयुः सत्सच्छास्त्रनिषेवणात् । भगवद्धाम सौख्यस्य सर्वसौख्यातिशायिताम् ॥२२॥
अनेनैव विचारेण रमणीयार्थतुच्छता । भवेत् प्रीत्या रमाकान्तं भजतः पुरुषस्य हि ॥२३॥
रमणीयार्थातिसुखं यस्य यस्यास्ति देहिनः । तस्य तस्यास्ति तदपि भक्तियुग्धर्मजं फलम् ॥२४॥
साक्षात्कृष्णस्य तु सुखं यादृशं वर्तते सदा । तादृक्सुखं तु कस्यापि नास्त्येव क्वापि सर्वधा ॥२५॥
यथैवास्या दीपिकायाः समीपेऽस्ति महन्महः । न तादृग्नातिदूरेऽस्यास्ततो दूरे तु कि पुनः ॥२६॥
पूर्णानन्दनिधेस्तद्वत् साक्षात् कृष्णस्य सन्निधौ । भक्तस्यास्ति सुखं यादृक् ततो दूरे न तादृशम् ॥ २७॥
भक्तेनातो बुद्धिमता यथा कृष्णस्य सन्निधौ । वर्तनं स्वस्य तु भवेत्तथा कार्य प्रयत्नतः ॥२८॥
रम्यग्राम्यार्थसक्त्या ये ततो दूरे भवन्ति ते । विषयैः सह नश्यन्ति कालध्वस्तमनोरथाः ॥२९॥
कालग्रस्तेष्वतः प्रीति मायिकार्थेषु सर्वथा । रम्येष्वपि विहायैव तं भजन्ति विचक्षणाः ॥३०॥
नृणां सुखात् सुखं राज्ञोऽधिकं तस्माद्दिवौकसाम् । ततोऽपीन्द्रस्य तस्माच्च विधेरस्त्यधिकं सुखम् ॥३१॥
वैराजस्याधिकं तस्मात् प्रधानपुरुषस्य तत् । मूलप्रकृतिभर्तस्तद्वर्तते च ततोऽधिकम् ॥३२॥
ततोऽक्षब्रह्मसुखं वर्ततऽत्यधिकं त्विति । वेदादौ गीयते तस्मात् कार्ष्ण यत् स सुखाम्बुधिः ॥३३॥
एवं हि भगवन्मृतिभूरिसौख्यविचारतः । तद्भिन्ने सकले सौख्ये तुच्छतास्ति मतौ मम ॥३४॥
यस्यास्ति बुद्धिविमला तस्यैवेदृग्विचारतः । ग्राम्यरम्यसुखेषु स्यादौदासीन्यं हि सर्वथा ॥३५॥
बुद्धिमानेव पुरुषो हात एवास्ति मे प्रियः । कृष्णसौख्येहयान्यत्र नास्त्यस्य यद्रूचिः क्वचित् ॥३६॥
यूयं च बुद्धिमन्तः स्थ सन्तः सर्वेऽत एव मे । अमुं विचारं गृह्णीत विचारेभ्यो वरं हि वः ॥३७॥
एतद्विचारदार्ढ्यं स्यान्मुमुक्षोर्यस्य चेतसि । कान्तारस्थोऽपि मनुते स स्वं भूरिजनावृतम् ॥३८॥
एष एवेन्द्रलोकस्थोऽप्यात्मानं मन्यते पुमान्। वनस्थमेव न तु तत्सुखेन सुखिनं क्वचित् ॥३९॥
हरिसुखभरप्राप्त्यै प्राप्तं विचारममं मुदा नयत दृढतां सुज्ञा यूयं विहीनगृहाश्रमाः ।
इति हरिवचःपीयूषं ते निपीय तदोमिति प्रमुदितहृदः प्रोच्य प्रीत्या प्रभुं च ववन्दिरे ॥४०॥

इति श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धौ शतानन्दविरचिते शताधिकसप्तविंशतितमस्तरङ्गः ॥१२७॥१॥

૧૨૭ મો તરંગ - પંચાલા ૧#

શક સંવત્ અનુસાર, વિક્રમ સંવતમાં નગ (૭), અશ્વ (૭), વસુ (૮) અને ભૂમિ (૧) — આ રીતે ગણતરી કરતાં સંવત્ ૧૮૭૭માં, ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થી તિથિએ ભગવાન શ્રીહરિના આ અમૃતમય વચનો પ્રગટ થયા. ॥૧॥

તે સમયે પંચાલ પ્રદેશમાં, હેમંત રાજા (જીણાભાઈ)ના નિવાસ-સ્થાનમાં, ભગવાન શ્રીહરિ સૂક્ષ્મ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, વિશાળ વેદી પર સ્થિત એક મહાન પીઠ પર વિરાજમાન થયા. ॥૨॥

તેઓ ભગવાન વૈરાગી, ગૃહસ્થ તથા વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા ભક્તોની ઘેરાયેલા હતા. સાયંકાળીન આરતી સમાપ્ત થયા પછી, તેમણે તે મહાન સત્પુરુષો પાસેથી પ્રશ્ન પૂછ્યો. ॥૩॥

ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન અને લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણમાં પ્રેમ રાખનારા ભક્ત દ્વારા, સમસ્ત સાંસારિક સ્નેહ (આસક્તિ)ને છોડવા માટે કયા પ્રકારનો વિચાર કરવો જોઈએ? ॥૪॥

તે કયો વિચાર છે જેનાથી પાંચેય વિષય (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ) રમણીય પ્રતીત થતા હોવા છતાં તુચ્છ થઈ જાય અથવા તેના અધીન થઈ જાય—તે વિચાર તમે મને કહો. ॥૫॥

આ રીતે પૂછાયા પર, તે મહાન સંતોએ પોતપોતાનો નિશ્ચિત વિચાર કહ્યો. તે બધાને પૂર્ણ રૂપે સાંભળીને પ્રભુએ કહ્યું. ॥૬॥

તમારો વિચાર મેં સાંભળી લીધો છે અને મારો પણ વિચાર નિશ્ચિત છે. હવે હું તમને તેને યથાર્થ રૂપે કહું છું—મન લગાવીને સાંભળો. ॥૭॥

જો સત્શાસ્ત્રોના વચનો અનુસાર શ્રીકૃષ્ણ-સુખનો વિચાર કરવામાં આવે, તો માયિક વિષયોનું સમસ્ત સુખ નિશ્ચય જ તુચ્છ થઈ જાય છે. ॥૮॥

વાસ્તવમાં સત્શાસ્ત્રોના પ્રામાણિક વચનો દ્વારા, પૂર્વકાળના મહાન પુરુષોએ પણ આ નિશ્ચિત કર્યું છે કે શ્રીકૃષ્ણ-સુખ અત્યંત મહાન છે અને અન્ય સઘળું સુખ તુચ્છ છે. ॥૯॥

મહાભારત તથા પુરાણ આદિ ગ્રંથોમાં શ્રીકૃષ્ણને સાકાર બતાવવામાં આવ્યા છે અને આ જ કારણે તેમને જગતની સૃષ્ટિ આદિના કર્તા પ્રભુ પણ કહેવાયા છે. ॥૧૦॥

જે સત્-ચિત્-આનંદ સ્વરૂપ, નિર્ગુણ(ગુણોથી રહિત), અક્ષર(અવિનાશી), અનાદિ-અનંત(ન આદિવાળું અને ન અંતવાળું) બ્રહ્મ છે, તે જ પરમ તત્ત્વ(પરમાત્મા)નું ધામ કહેવાયું છે. ॥૧૧॥

તે સ્વયંપ્રકાશ પ્રભુ માયાથી ઉત્પન્ન જીવોને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય, મન અને પ્રાણો સાથે સંયુક્ત/સંયોજિત કરે છે. ॥૧૨॥

તત્પશ્ચાત્ પ્રભુ તે જીવો માટે ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ ભોગોની રચના કરે છે તથા તે ભોગો માટે સમસ્ત ભોગ-સ્થાનોની પણ વ્યવસ્થા કરે છે. ॥૧૩॥

બ્રહ્મા થી લઈને સૂક્ષ્મ કીટ સુધી, સર્વ દેહધારી પોતપોતાના કર્મો અનુસાર ક્રમશઃ તે ભોગોને ભોગવે છે. ॥૧૪॥

ત્યાં જે પાંચ ઉત્તમ વિષય પ્રભુ દ્વારા રચાયા છે, તે વાસ્તવમાં હીન વિષય-ભોગથી ઉત્પન્ન દુઃખની શાંતિ માટે જ છે. ॥૧૫॥

જેમ કોઈ બુદ્ધિમાન ધનવાન શ્રેષ્ઠી, દરિદ્ર પથિકોના સુખ માટે માર્ગની બંને બાજુએ છાયાદાર વૃક્ષો લગાવે છે. ॥૧૬॥

અને માર્ગમાં જળશાળાઓ, સુંદર ધર્મશાળાઓ તથા સ્થાન-સ્થાને યથોચિત અન્ન-સત્ર પણ કરાવે છે. ॥૧૭॥

એ જ પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણ પણ કેટલાક દેવતાઓ અને મનુષ્યો(—જે પુણ્યવાન હોય છે)ના સુખ માટે રમણીય વિષયોની રચના કરે છે. ॥૧૮॥

અસંખ્ય કરોડ બ્રહ્માંડોના અધીશ્વર ભગવાન હરિના સામે, બ્રહ્મા-ઇન્દ્ર આદિ મહાન પણ નિર્ધન જનોના સમાન છે. ॥૧૯॥

જેમ બુદ્ધિમાન લોકો માર્ગમાં પથિકો માટે કરાયેલા સુખને જોઈને આ નિશ્ચય કરે છે કે તે ધનવાનનું ગૃહ-સુખ આનાથી ક્યાંય વધુ હશે. ॥૨૦॥

એ જ પ્રમાણે બ્રહ્મા-ઇન્દ્ર આદિ આત્માઓના રમણીય વિષય-સુખને જોઈને, સત્શાસ્ત્રોમાં વર્ણિત કૃષ્ણ-તત્ત્વને તેનાથી ક્યાંય વધુ શ્રેષ્ઠ જાણે છે. ॥૨૧॥

બુદ્ધિમાન પુરુષ સત્શાસ્ત્રોના નિરંતર સેવનથી આ જાણી લે છે કે ભગવદ્ધામનું સુખ સર્વ સુખોથી અત્યંત વધુ છે. ॥૨૨॥

આ જ વિચાર દ્વારા, પ્રેમપૂર્વક લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણનું ભજન કરનારા પુરુષ માટે રમણીય વિષય તુચ્છ થઈ જાય છે. ॥૨૩॥

જે-જે દેહધારીને જે-જે અત્યંત વિષય-સુખ પ્રાપ્ત થાય છે, તે પણ તેના પૂર્વ કરેલા ભક્તિ-યુક્ત ધર્મનું જ ફળ છે. ॥૨૪॥

સ્વયં શ્રીકૃષ્ણનું જે સુખ સદા વિદ્યમાન છે, એવું સુખ કોઈને પણ, ક્યાંય, ક્યારેય પ્રાપ્ત થતું નથી. ॥૨૫॥

જેમ દીપકની સમીપ મહાન પ્રકાશ હોય છે, એવો પ્રકાશ દૂરી પર નથી હોતો—તો ઘણી દૂર હોવા પર કેવી રીતે હશે? ॥૨૬॥

એ જ પ્રમાણે પૂર્ણ આનંદનિધિ શ્રીકૃષ્ણની સન્નિકટ રહેનારા ભક્તને જેવું સુખ મળે છે, એવું તેમનાથી દૂર રહેવા પર નથી મળતું. ॥૨૭॥

આથી બુદ્ધિમાન ભક્તે પ્રયત્નપૂર્વક એવું આચરણ કરવું જોઈએ જેથી તેનું જીવન શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં જ રહે. ॥૨૮॥

જે રમણીય ગ્રામ્ય વિષયોમાં આસક્ત થઈને તેમનાથી દૂર થઈ જાય છે, તે વિષયો સાથે જ નષ્ટ થઈ જાય છે, જેમની કામનાઓ કાળ દ્વારા નષ્ટ થઈ ચૂકી હોય છે. ॥૨૯॥

આથી કાળથી ગ્રસ્ત (સમય દ્વારા નષ્ટ થનારા) માયિક અર્થો (માયાથી બનેલા સાંસારિક સુખો)માં કોઈ પણ પ્રકારની પ્રીતિ (આસક્તિ)ને પૂર્ણતઃ ત્યાગ કરીને, તે વિચક્ષણ (બુદ્ધિમાન ભક્ત) તે (પરમાત્મા)ની જ ભક્તિ કરે છે — ભલે તે (સાંસારિક વસ્તુઓ) કેટલી જ રમણીય (આકર્ષક) હોય. ॥૩૦॥

મનુષ્યોના સુખથી રાજાનું સુખ વધુ હોય છે, તેનાથી દેવતાઓનું સુખ વધુ છે, દેવતાઓથી ઇન્દ્રનું સુખ વધુ છે અને ઇન્દ્રથી પણ બ્રહ્માનું સુખ વધુ છે. ॥૩૧॥

તેનાથી પણ વધુ સુખ વિરાટ્ પુરુષનું છે, તેનાથી પ્રધાન-પુરુષનું, અને તેનાથી પણ વધુ મૂળ પ્રકૃતિના સ્વામી(મૂળ-પુરુષ)નું સુખ છે. ॥૩૨॥

તેનાથી પણ અતિ વધુ અક્ષરબ્રહ્મનું સુખ છે—એવું વેદ આદિમાં ગાયું છે; આથી શ્રીકૃષ્ણનું સુખ તો સુખોનો સમુદ્ર છે. ॥૩૩॥

આ રીતે ભગવાનના અપાર સુખનો વિચાર કરતાં, તેનાથી ભિન્ન સમસ્ત સુખ મારા મતમાં તુચ્છ પ્રતીત થાય છે. ॥૩૪॥

જેની બુદ્ધિ નિર્મળ હોય છે, તે આ પ્રકારના વિચારથી ગ્રામ્ય અને રમણીય સુખો પ્રત્યે સર્વથા ઉદાસીન થઈ જાય છે. ॥૩૫॥

આવો બુદ્ધિમાન પુરુષ જ મને પ્રિય છે, કારણ કે તેને શ્રીકૃષ્ણ-સુખના અતિરિક્ત અન્યત્ર ક્યાંય રુચિ નથી થતી. ॥૩૬॥

તમે સૌ સંત પણ બુદ્ધિમાન છો, આથી તમે આ વિચારને ગ્રહણ કરો—આ તમારા માટે અન્ય સર્વ વિચારોથી શ્રેષ્ઠ છે. ॥૩૭॥

જે મોક્ષ-ઇચ્છુકના ચિત્તમાં આ વિચારની દૃઢતા હોય છે, તે ઘોર વનમાં સ્થિત હોવા છતાં પણ પોતાને જનસમૂહથી ઘેરાયેલો માને છે. ॥૩૮॥

અને તે જ પુરુષ જો ઇન્દ્રલોકમાં પણ સ્થિત હોય, તો પણ પોતાને વનમાં સ્થિત જ માને છે; તે તે સુખથી ક્યારેય સુખી નથી થતો. ॥૩૯॥

હે વિવેકી સાધુજનો, ગૃહસ્થાશ્રમથી રહિત તમે સૌ આ વિચારને—જે હરિ-સુખની પરિપૂર્ણ પ્રાપ્તિ કરાવનાર છે—આનંદપૂર્વક અને દૃઢ બનાવી લો. આ રીતે હરિના વચનોરૂપી અમૃતનું પાન કરીને, “ૐ” એવું ઉચ્ચારણ / (“તથાસ્તુ” સ્વીકાર) કરતાં, પ્રસન્ન હૃદયથી તેમણે પ્રેમપૂર્વક પ્રભુને પ્રણામ કર્યા. ॥૪૦॥

આ રીતે શ્રીહરિવાક્યસુધાસિન્ધુ નામક ગ્રંથમાં, જે શતાનંદ દ્વારા રચિત છે, એક સો સત્તાવીસમો તરંગ (અધ્યાય) સમાપ્ત થયો ॥૧૨૭॥૧॥

१२७ वाँ तरंग - पञ्चाला १#

शक संवत् के अनुसार, विक्रम संवत् में नग (७), अश्व (७), वसु (८) और भूमि (१) — इस प्रकार गिनती करने पर संवत् १८७७ में, फाल्गुन मास के शुक्ल पक्ष की चतुर्थी तिथि को भगवान श्रीहरि के ये अमृतमय वचन प्रकट हुए। ॥१॥

उस समय पञ्चाल प्रदेश में, हेमन्त राजा (जीणाभाई) के निवास-स्थान में, भगवान श्रीहरि सूक्ष्म श्वेत वस्त्र धारण किए हुए, विशाल वेदी पर स्थित एक महान पीठ पर विराजमान हुए। ॥२॥

वे भगवान वैरागी, गृहस्थ तथा विभिन्न देशों से आए हुए भक्तों से घिरे हुए थे। सायंकालीन आरती के समाप्त होने पर, उन्होंने उन महान सत्पुरुषों से प्रश्न किया। ॥३॥

धर्म में निष्ठावान और लक्ष्मीपति श्रीकृष्ण में प्रेम रखने वाले भक्त द्वारा, समस्त सांसारिक स्नेह (आसक्ति) को छोड़ने के लिए किस प्रकार का विचार करना चाहिए? ॥४॥

वह कौन-सा विचार है जिससे पाँचों विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध) रमणीय प्रतीत होते हुए भी तुच्छ हो जाएँ अथवा उसके अधीन हो जाएँ—वह विचार आप मुझे बताइए। ॥५॥

इस प्रकार पूछे जाने पर, उन महान संतों ने अपना-अपना निश्चय किया हुआ विचार कहा। उन सबको पूर्ण रूप से सुनकर प्रभु बोले। ॥६॥

तुम्हारा विचार मैंने सुन लिया है और मेरा भी विचार सुनिश्चित है। अब मैं तुम्हें उसे यथार्थ रूप में कहता हूँ—मन लगाकर सुनो। ॥७॥

यदि सत्शास्त्रों के वचनों के अनुसार श्रीकृष्ण-सुख का विचार किया जाए, तो मायिक विषयों का समस्त सुख निश्चय ही तुच्छ हो जाता है। ॥८॥

वास्तव में सत्शास्त्रों के प्रामाणिक वचनों द्वारा, पूर्वकाल के महान पुरुषों ने भी यह निश्चित किया है कि श्रीकृष्ण-सुख अत्यन्त महान है और अन्य सब सुख तुच्छ हैं। ॥९॥

महाभारत तथा पुराण आदि ग्रंथों में श्रीकृष्ण को साकार बताया गया है और इसी कारण उन्हें जगत की सृष्टि आदि का कर्ता प्रभु भी कहा गया है। ॥१०॥

जो सत्-चित्-आनन्द स्वरूप, निर्गुण(गुणों से रहित), अक्षर(अविनाशी), अनादि-अनन्त(न आदि वाला और न अन्त वाला) ब्रह्म है, वही परम तत्त्व(परमात्मा) का धाम कहा गया है। ॥११॥

वह स्वयंप्रकाश प्रभु माया से उत्पन्न जीवों को बुद्धि, इन्द्रिय, मन और प्राणों के साथ संयुक्त/संयोजित करते हैं। ॥१२॥

तत्पश्चात् प्रभु उन जीवों के लिए उत्तम, मध्यम और अधम भोगों की रचना करते हैं तथा उन भोगों के लिए समस्त भोग-स्थानों की भी व्यवस्था करते हैं। ॥१३॥

ब्रह्मा से लेकर सूक्ष्म कीट तक, सभी देहधारी अपने-अपने कर्मों के अनुसार क्रमशः उन भोगों को भोगते हैं। ॥१४॥

वहाँ जो पाँच उत्तम विषय प्रभु द्वारा रचे गए हैं, वे वास्तव में हीन विषय-भोग से उत्पन्न दुःख की शान्ति के लिए ही हैं। ॥१५॥

जैसे कोई बुद्धिमान धनवान श्रेष्ठी, दरिद्र पथिकों के सुख के लिए मार्ग के दोनों ओर छायादार वृक्ष लगवाता है। ॥१६॥

और मार्ग में जलशालाएँ, सुंदर धर्मशालाएँ तथा स्थान-स्थान पर यथोचित अन्न-सत्र भी कराता है। ॥१७॥

उसी प्रकार श्रीकृष्ण भी कुछ देवताओं और मनुष्यों(—जो पुण्यवान होते हैं)के सुख के लिए रमणीय विषयों की रचना करते हैं। ॥१८॥

असंख्य करोड़ ब्रह्माण्डों के अधीश्वर भगवान हरि के सामने, ब्रह्मा-इन्द्र आदि महान भी निर्धन जनों के समान हैं। ॥१९॥

जैसे बुद्धिमान लोग मार्ग में पथिकों के लिए किए गए सुख को देखकर यह निश्चय करते हैं कि उस धनवान का गृह-सुख इससे कहीं अधिक होगा। ॥२०॥

उसी प्रकार ब्रह्मा-इन्द्र आदि आत्माओं के रमणीय विषय-सुख को देखकर, सत्शास्त्रों में वर्णित कृष्ण-तत्त्व को उससे कहीं अधिक श्रेष्ठ जानते हैं। ॥२१॥

बुद्धिमान पुरुष सत्शास्त्रों के निरन्तर सेवन से यह जान लेते हैं कि भगवद्धाम का सुख सभी सुखों से अत्यधिक है। ॥२२॥

इसी विचार के द्वारा, प्रेमपूर्वक लक्ष्मीपति श्रीकृष्ण का भजन करने वाले पुरुष के लिए रमणीय विषय तुच्छ हो जाते हैं। ॥२३॥

जिस-जिस देहधारी को जो-जो अत्यधिक विषय-सुख प्राप्त होता है, वह भी उसके पूर्व किए गए भक्ति-युक्त धर्म का ही फल है। ॥२४॥

स्वयं श्रीकृष्ण का जो सुख सदा विद्यमान है, वैसा सुख किसी को भी, कहीं भी, कभी भी प्राप्त नहीं होता। ॥२५॥

जैसे दीपक के समीप महान प्रकाश होता है, वैसा प्रकाश दूरी पर नहीं होता—तो बहुत दूर होने पर कैसे होगा? ॥२६॥

उसी प्रकार पूर्ण आनन्दनिधि श्रीकृष्ण के सन्निकट रहने वाले भक्त को जैसा सुख मिलता है, वैसा उनसे दूर रहने पर नहीं मिलता। ॥२७॥

इसलिए बुद्धिमान भक्त को प्रयत्नपूर्वक ऐसा आचरण करना चाहिए जिससे उसका जीवन श्रीकृष्ण के सान्निध्य में ही बना रहे। ॥२८॥

जो रमणीय ग्राम्य विषयों में आसक्त होकर उनसे दूर हो जाते हैं, वे विषयों के साथ ही नष्ट हो जाते हैं, जिनकी कामनाएँ काल द्वारा नष्ट हो चुकी होती हैं। ॥२९॥

इसलिए काल से ग्रस्त (समय द्वारा नष्ट होने वाले) मायिक अर्थों (माया से बने सांसारिक सुखों) में किसी भी प्रकार की प्रीति (आसक्ति) को पूर्णतः त्याग कर, वे विचक्षण (बुद्धिमान भक्त) उस (परमात्मा) की ही भक्ति करते हैं — चाहे वे (सांसारिक वस्तुएँ) कितनी ही रमणीय (आकर्षक) क्यों न हों। ॥३०॥

मनुष्यों के सुख से राजा का सुख अधिक होता है, उससे देवताओं का सुख अधिक है, देवताओं से इन्द्र का सुख अधिक है और इन्द्र से भी ब्रह्मा का सुख अधिक है। ॥३१॥

उससे भी अधिक सुख विराट् पुरुष का है, उससे प्रधान-पुरुष का, और उससे भी अधिक मूल प्रकृति के स्वामी(मूल-पुरुष) का सुख है। ॥३२॥

उससे भी अति अधिक अक्षरब्रह्म का सुख है—ऐसा वेद आदि में गाया गया है; इसलिए श्रीकृष्ण का सुख तो सुखों का समुद्र है। ॥३३॥

इस प्रकार भगवान के अपार सुख का विचार करने पर, उससे भिन्न समस्त सुख मेरे मत में तुच्छ प्रतीत होते हैं। ॥३४॥

जिसकी बुद्धि निर्मल होती है, वह इस प्रकार के विचार से ग्राम्य और रमणीय सुखों के प्रति सर्वथा उदासीन हो जाता है। ॥३५॥

ऐसा बुद्धिमान पुरुष ही मुझे प्रिय है, क्योंकि उसे श्रीकृष्ण-सुख के अतिरिक्त अन्यत्र कहीं भी रुचि नहीं होती। ॥३६॥

तुम सब संत भी बुद्धिमान हो, इसलिए तुम इस विचार को ग्रहण करो—यह तुम्हारे लिए अन्य सभी विचारों से श्रेष्ठ है। ॥३७॥

जिस मोक्ष-इच्छुक के चित्त में इस विचार की दृढ़ता होती है, वह घोर वन में स्थित होने पर भी स्वयं को जनसमूह से घिरा हुआ मानता है। ॥३८॥

और वही पुरुष यदि इन्द्रलोक में भी स्थित हो, तो भी स्वयं को वन में स्थित ही मानता है; वह उस सुख से कभी सुखी नहीं होता। ॥३९॥

हे विवेकी साधुजनो, गृहस्थाश्रम से रहित तुम सब इस विचार को—जो हरि-सुख की परिपूर्ण प्राप्ति कराने वाला है—आनन्दपूर्वक और दृढ़ बना लो। इस प्रकार हरि के वचनों रूपी अमृत का पान करके, “ॐ” ऐसा उच्चारण / (“तथास्तु” स्वीकार) करते हुए,प्रसन्न हृदय से उन्होंने प्रेमपूर्वक प्रभु को प्रणाम किया। ॥४०॥

इस प्रकार श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु नामक ग्रंथ में, जो शतानन्द द्वारा रचित है, एक सौ सत्ताईसवाँ तरंग (अध्याय) समाप्त हुआ ॥१२७॥१॥

127th Tarang - Panchala 1#

According to the Shaka era, in Vikram Samvat counted as naga (7), ashva (7), vasu (8) and bhūmi (1) — thus making Samvat 1877, on the fourth day of the bright fortnight (Shukla Chaturthi) of Phalguna month, these ambrosial words of Lord Shri Hari were revealed. ॥1॥

At that time, in the Panchala region, at the residence of King Hemanta (Jiinabhai), Lord Shri Hari, clad in fine white garments, was seated on a grand throne placed upon a vast platform. ॥2॥

The Lord was surrounded by vairāgīs (renunciates), householders, and devotees who had come from various countries. After the evening āratī had concluded, He inquired of those great virtuous souls. ॥3॥

By a devotee who is firmly established in dharma and who bears love for Lakshmipati Shri Krishna, what kind of contemplation should be cultivated in order to completely abandon all worldly affection (attachment)? ॥4॥

What is that contemplation by which the five sense-objects (sound, touch, form, taste, and smell), though appearing delightful, become insignificant or come under one’s control — please tell me that contemplation. ॥5॥

When thus questioned, those great saints each expressed their own settled conviction. Having heard them all completely, the Lord spoke. ॥6॥

“I have heard your thoughts, and My own thought is also fixed. Now I shall tell it to you exactly as it is — listen with full attention.” ॥7॥

If one contemplates Shri Krishna’s bliss in accordance with the statements of the true scriptures, then certainly all pleasure derived from illusory objects becomes utterly insignificant. ॥8॥

In reality, through the authoritative statements of the true scriptures, the great men of ancient times also conclusively determined that Shri Krishna’s bliss is supremely great and all other pleasures are insignificant. ॥9॥

In the Mahabharata, Puranas, and similar scriptures, Shri Krishna is described as having form, and for this very reason He is also declared to be the Lord who is the creator of the world’s creation, etc. ॥10॥

That which is existence-consciousness-bliss by nature, nirguṇa (beyond the three modes of material nature), akṣara (imperishable), beginningless and endless (without beginning and without end) Brahman — that very Brahman is declared to be the abode of the Supreme Truth (Paramātman). ॥11॥

That self-luminous Lord joins living entities, who have arisen from māyā, with intellect, senses, mind, and vital airs. ॥12॥

Thereafter, the Lord creates superior, middling, and inferior enjoyments for those living entities and also arranges all the places of enjoyment for those pleasures. ॥13॥

From Brahmā down to the tiniest insect, all embodied beings enjoy those pleasures in sequence according to their own past actions. ॥14॥

The five superior sense-objects created there by the Lord are actually meant only for the pacification of the suffering born from inferior sense-enjoyments. ॥15॥

Just as a wise and wealthy merchant plants shady trees on both sides of the road for the comfort of poor travelers. ॥16॥

And arranges water-houses, beautiful rest-houses, and appropriate food-distribution stalls at various places along the way. ॥17॥

In the same way, Shri Krishna also creates delightful sense-objects for the pleasure of certain demigods and human beings (those who are virtuous). ॥18॥

In the presence of Lord Hari, the supreme master of countless millions of universes, even great personalities like Brahmā and Indra are like paupers. ॥19॥

Just as intelligent people, upon seeing the comforts provided for travelers on the road, conclude that the householder’s domestic comfort must be far greater than that. ॥20॥

In the same manner, upon beholding the delightful sense-pleasures of souls like Brahmā and Indra, those who study the true scriptures understand the Krishna-tattva described therein to be far superior to that. ॥21॥

Wise persons, through constant service to the true scriptures, come to know that the bliss of Bhagavad-dhāma is immensely greater than all other pleasures. ॥22॥

Through this very contemplation, for the person who lovingly performs bhajana of Lakshmipati Shri Krishna, even delightful sense-objects become insignificant. ॥23॥

Whatever intense sense-pleasure any embodied being obtains is itself the fruit of dharma performed with devotion in the past. ॥24॥

The bliss that eternally exists in Shri Krishna Himself is never obtained by anyone, anywhere, at any time. ॥25॥

Just as there is great light near a lamp, but not at a distance — then how could there be any at a great distance? ॥26॥

In the same way, the kind of bliss a devotee receives when staying close to the complete Ānandanidhi Shri Krishna is not obtained when remaining far away. ॥27॥

Therefore, an intelligent devotee should carefully conduct himself in such a way that his life remains always in the proximity of Shri Krishna. ॥28॥

Those who become attached to charming worldly objects and then become separated from them perish along with those objects — their desires having already been destroyed by time. ॥29॥

Therefore, completely abandoning any kind of affection (attachment) toward time-bound illusory objects (worldly pleasures created by māyā), those discerning (wise) devotees engage in the bhakti of Him (the Supreme Lord) alone — no matter how charming those (worldly things) may appear. ॥30॥

The pleasure of a king is greater than that of ordinary men; the pleasure of the demigods is greater than that of kings; Indra’s pleasure is greater than that of the demigods; and Brahmā’s pleasure is greater than Indra’s. ॥31॥

Greater still is the pleasure of Virāṭ Puruṣa, greater than that is the pleasure of Pradhāna-Puruṣa, and greater even than that is the pleasure of the master of primordial nature (Mūla-Puruṣa). ॥32॥

Even greater is the bliss of Akṣara Brahman — so it is sung in the Vedas and other scriptures; therefore the bliss of Shri Krishna is indeed an ocean of bliss. ॥33॥

Thus, when one contemplates the boundless bliss of the Lord, all other pleasures apart from that appear utterly insignificant in my opinion. ॥34॥

One whose intellect is pure becomes completely indifferent toward vulgar as well as charming pleasures through such contemplation. ॥35॥

Such a wise person is dear to Me, because he has no taste for anything other than Shri Krishna’s bliss. ॥36॥

You all are also wise saints, therefore accept this contemplation — it is superior to all other contemplations for you. ॥37॥

For the person desiring liberation in whose mind this contemplation becomes firm, even if situated in a dreadful forest, he considers himself surrounded by a crowd of people. ॥38॥

And the same person, even if situated in Indraloka, still considers himself to be in a forest; he never feels happy with that pleasure. ॥39॥

O discerning saintly persons, you who are free from household life — joyfully and firmly adopt this contemplation, which bestows the perfect attainment of Hari’s bliss. Having thus drunk the nectar of Hari’s words, uttering “Om” (or accepting with “tathāstu”), with joyful hearts they offered loving obeisances to the Lord. ॥40॥

Thus concludes the one hundred and twenty-seventh tarang(chapter) in the work named Shri Harivakya Sudhasindhu, composed by Shatananda ॥127॥1॥

સેતુમાળા ટીકા - પ્રથમ આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ દ્વારા રચિત સંસ્કૃત ટીકા

॥ श्रीस्वामिनारायणो विजयतेतराम् ॥#

श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धौ श्रीपञ्चालखेटप्रकरणम् ।#

॥ श्रीनारायणाय नमो नमः ॥ ॥ श्रीहरिकृष्णाय नमो नमः ॥#

श्रीहरिर्वचनामृतैर्निजान् स्वान् बहूनतिसुखांश्चकार यः । बुद्धिदोऽस्तु हरिकृष्ण ईशिता मह्यमासु करुणाम्बुधिः पिता ॥१॥
हरिवाक्यसुधासिन्धोस्तरङ्गाः सप्त ये शुभाः । कुर्वे पञ्चालखेटीयास्तद्व्याख्यानं यथामति ॥२॥
तत्र तु प्रथमे येन विचारेणैव मायिकाः । रम्याः पञ्चापि विषयास्तुच्छाः स्युः स उदीरितः ॥३॥

शकेति । शकेति पूर्वार्ध व्याख्यातम् । (१८७७) फाल्गुनशुदि फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षे । चतुर्थ्यां तिथौ । इदम् । हरेः । वचोऽमृतम् । अभूत् ॥१॥

पञ्चालेति । तत्र तिथौ । पञ्चालखेटे प्रचुरकृषीवलप्रधाने पञ्चालग्रामे । हेमन्तनृपवेश्मनो दुर्गान्तर्वर्तिहेमन्तसिंहनृपतिभवनस्य । वेद्यां बाह्यायां वेदिकायाम् । महति सुतूलिकाद्यास्तरणेनातिश्रेष्ठे । पीठे पर्यङ्कासने । सूक्ष्मसिताम्बरः परिधृतसकलाणुश्वेतवसनः । तत्र तदा शिरोवेष्टनपेचकः किञ्चिद्दक्षभ्रूस्रंसन् बोध्यः । असौ श्रीहरिः । न्यषीदत् ॥२॥

त्यागिभिरिति । नानादेशागतैः । गृहिभिः । भक्तैः । वृतः सभायां परिवेष्टितः । स श्रीहरिः । सान्ध्यनीराजनस्य । अन्ते । महतो गुणगरिष्ठान् । सतो मुक्तानन्दादिसाधून् सन्तोऽत्रान्येषां मयरामभट्टादिहरिभक्तानामुपलक्षणम् । अप्राक्षीत् । पार्श्विकमधिरुहोति विज्ञेयं तस्मिन् काले तस्य तथात्वेक्षकैः साधुभिरुक्तत्वात् ॥३॥

भक्तेनेति । हे साधव! । धर्मनिष्ठेन सम्यक्स्वधर्मावस्थितेन । रमापतौ साक्षाच्छ्रीकृष्णे । प्रीतिभाजा प्रीतिपूर्व नवधाभक्तिकर्ता । भक्तेन । अखिले । भगवदितरमायिकसकलविषयेष्वित्यर्थः । स्नेहमनुरागम् । जिहसता हातुमिच्छता सता । कीदृशः । विचारः । कार्यः ॥४॥

येनेति । येन विचारेण । रमणीया अपि । पञ्चापि । विषयाः । इतरैररमणीयैः कुत्सितैरित्यर्थः । समास्तुल्याः । भवेयुः । अथवा । तद्हीनाः कुत्सितविषयेभ्योऽप्यपकृष्टाः । भवेयुः । तं विचारम् । माम् । ब्रूत यूयं कथयत ॥५॥

इतीति । इत्यमुना प्रकारेण । पृष्टाः श्रीहरिणानुयुक्ताः । ते। महान्तः । सन्तः । स्वस्वनिश्चितं स्वेन स्वेन विनिर्णीतम् । कृत्स्नं समग्रम् । विचारम् । अवदन् । तं तत्तदुक्तविचारम् । श्रुत्वा । प्रभुः श्रीहरिः । अब्रवीत् ॥६॥

श्रुत इति । हे साधवः । भवताम् । विचारः । श्रुतः सम्यग्मयाकर्णितः । अथ साम्प्रतम् । सुनिश्चितम् । यथार्थम् । मे ममापि । तं विचारम्। वो युष्मभ्यम् । वदामि। मनो दत्त्वा मानसमेकाग्रं विधाय । निशम्यतां स श्रूयताम् ॥७॥

सच्छास्त्रेति । हे साधवः ! । यर्हि । सच्छास्त्रवचनैः । कृष्णसौख्यम् । विचार्यते । तर्हि । सर्वं रमणीयमप्यखिलम् । मायिकार्थसुखं मायिकविषयसौख्यम् । तुच्छतामत्यल्पतामेव कुत्सिततामेवेत्यर्थः । याति प्राप्नोति ॥८॥

एवं सामान्यत उक्तमर्थं पुनर्विशेषत आह । सच्छास्त्रेति । पूर्वेषां पुरातनानाम् । महतां नारदशुक ध्रुवेन्द्रादीनाम् । सच्छास्त्रस्थैः श्रीमद्भगवतादिसच्छास्त्रावस्थितैः । वचनैरपि। काष्र्णसौख्यमहत्ता श्रीकृष्णसम्बन्धिनो निरवधिकातिशयितसुखस्य श्रेष्ठता निश्चीयते । अन्यतुच्छता भगवत्सुखेतरमायिकसुखाल्पता च । निश्चीयते । तथा च श्रीभागवते । ‘तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविद’ इति (भा. १-५-१८) । ‘प्रेमातिशयनिभिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिवृत’ इति (भा. १-६-१८) । ‘निरस्तसाम्यातिशयेन राधसे ‘ति (भा. २-४-१४) । ‘विचक्षणा यच्चरणोपसादानादि ‘ति (भा. २-४-१६) । ‘या निवृत्तिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानादि’ति (भा. ४-९-१०) । ‘यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निः श्रेयश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोघौ कि क्षुद्रैः खातकोदकैरि’त्यादि (भा. ६-१२-२२) ॥९॥

एवं सच्छास्त्रस्थमहद्वचनैः काष्र्णसौख्यातिशायितामुक्त्वा साम्प्रतं ‘रसो वै स रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति । (तैत. आन. अनु. ७-१) एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति’ (बृह. ४-३-३२) इत्यादिश्रुत्यर्थ ‘त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मे’त्यादि (भा. १०-६०-३८) श्रीभागवतश्लोकानामर्थं च मनसि निधाय यथोत्तराधिकेभ्यः स्वर्गाद्यक्षरान्तसुखेभ्योऽपि भगवतः सुखं सर्वोत्तममत्यधिकं चेति विवक्षुराह चतुरविंशत्या श्लोकैः । भारत इति । हे साधवः !। भारते। पुराणादौ श्रीभागवतादिषु पुराणेषु च । कृष्णः श्रीहरिः । साकृतिः सर्वदा सनातनदिव्यमूर्तिः प्रोक्तः । अस्ति । अतस्तस्य साकृतित्वाद्धेतोरेव । प्रभोः । अस्य कृष्णस्य । जगतसर्गादिकर्तृत्वं च । प्रोक्तम् । भारते भगवद्वीतायाम् । ‘अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते’ (गी. १०-८) इत्यादि । श्रीभागवते । ‘स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथ’ इत्यादि (भा. १-१०-२४)। पुराणान्तरे च। ‘यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्मा सृजति सुव्रत । हख्यि पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षद’ इत्यादि (ना.पु.पू. १-३३-८) ॥१०॥

सदिति । सच्चिदानन्दरूपम् । निर्गुणं सत्त्वादिमायिकगुणवर्जितम् । अनाद्यन्तमाद्यन्तरहितं च । यत् । अक्षरम् । ब्रह्म । तत्तु । अस्य श्रीहरेः । धाम निवासस्थानमस्ति । इतीत्थम् । प्रोक्तमस्ति । हि। तथा चोक्तं श्रीभागवते । ‘दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमन्तं यद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम्’ ।। (मा. १०-२८-१४/१५) ‘तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन’ इत्यादि (भा. ३-११-४१) ॥११॥

ईदृगिति । ईदृगेवंविधाक्षरधामाधिपतिः । स्वयंप्रकाशः स्वतोऽतिशयितप्रकाशाधारमूर्तिः । प्रभुरतिसमर्थश्च । असौ श्रीहरिः । मायातः । उत्थितान् स्वप्रेरितपुरुषेक्षणवशतोऽनुशायितात्यागपूर्वकमुत्पत्त्यभिमुखतां प्राप्तान् । जीवान् । बुद्धीन्द्रियमनःप्राणैः । संयोजयति । तथा चोक्तं श्रीभागवते। ‘बुद्धीन्द्रियमनः प्राणान् जनानामत्सृत्प्रभु’रिति (भा. १०-८७-२) ॥१२॥

श्रेष्ठेति । ततस्तदनन्तरम् । विभुरतिसमर्थः। स श्रीहरिश्च। तत्कृते तेषां जीवानां सुखार्थम् । श्रेष्ठमध्यमहीनान् । भोगान् विषयोपभोगसुखानि । अखिलानि समग्राण्यपि । भोगस्थानानि च । विद्धाति करोति ॥१३॥

ब्रह्मेति । ब्रह्माद्या विरिञ्चिप्रमुखाः । सूक्ष्मकीटान्ताः अत्यणुसत्त्वविशेषावसानाः । सर्वशः सर्वे । देहिनो जीवाः । तान् भोगांश्चापि । स्वस्वकर्मानुसारेण । पर्यायेणानुक्रमेणैव । भुञ्जन्ते प्राप्नुवन्ति ॥१४॥

उत्तमा इति । तत्र श्रेष्ठमध्यमहीनेषु विषयेषु मध्ये। ये। उत्तमाः पञ्च। विषयाः । तेन कृष्णेन । रचिताः । ते तु । हीनार्थभोगोत्थदुःखस्य निकृष्टविषयभोगोत्पन्नक्लेशस्य । प्रशान्तये निवृत्त्यर्थमेव । रचिताः । भवन्ति ॥१५॥

इममेवार्थं दृष्टान्तेन विशदयति चतुर्भिः । यथेति । यथा । कश्चित् । आढ्योऽतिशयितधनसम्पन्नः । सुधीर्धर्मनिष्ठमतिः । श्रेष्ठिकः श्रेष्ठो वणिक् । भाषायां ‘शाहुकार शेठियो’ इत्यादिसंज्ञया प्रसिद्धः । रङ्कपान्थसुखाप्तयेऽतिदीनपथिकजनसुखप्राप्त्यर्थम् । पन्थानं मार्गम् । उभयत उभयोः पार्श्वयोः । छायावृक्षान् प्रचुरछायाप्रधानान्न्यग्रोधादितरून् । रोपयेत् ॥१६॥

प्रपा इति । किञ्च । मार्गे । प्रपाः पानीयशालिकाश्च । कारयेत् । शोभनाः । धर्मशालाः पान्थजननिवासयोग्यभवनानि च । कारयेत् । तत्र तत्र तासु तासु धर्मशालासु । यथोचितं वर्णाश्रमधर्मबाधरहितं यथा तथा । अत्रसत्राणि सदा दानानि च। कारयेत् ॥१७॥

तथेति । तथा। कृष्णः स्वयं श्रीहरिपि । केषाञ्चित् । पुण्यभाजां सुकृतिनाम् । देवतानां ब्रह्मेन्द्रादिदेवानाम् । नृणामपि तथाविधानां नृपाढ्यादिनराणां च । सुखाय सुखं कर्तुमेव । शोभनान् । अर्थान् विषयान् । निर्माति रचयति । हि ॥१८॥

अनेकेति । अनेककोटिब्रह्माण्डाधीश्वरस्य । हरेः । पुरोऽग्रे । महान्तोऽपि । विधीन्द्राद्याः। रङ्कजना इव । सन्ति । यथा भोगेच्छावन्तोऽपि दीनजना इभ्यार्पितस्ववाञ्छितभोगेन पूर्णमनोरथाः स्युस्तथा विध्यादयोऽपि श्रीहर्यार्पितभोगेन पूर्णमनोरथाः स्युर्न स्वातन्त्र्येणेति भावः ॥१९॥

अथ कार्ष्णसुखस्याधिक्यतां दृष्टान्तेन दर्शयति द्वाभ्याम् । यथेति । यथा। आढ्येन। मार्गे। कृतं रचितम् । पान्थसुखं पान्थार्थकभवनादि सुखम् । दृष्ट्‌वा । बुधा धीमन्तः । आढ्यस्य पान्थसुखकर्तुरिभ्यस्य । गेहे तु । ततः पान्थसुखात् । अधिकम् । सुखम् । निश्चिन्वन्ति निश्चयपूर्व जानन्ति ॥२०॥

तथेति । तथा। ब्रह्मेन्द्रमुख्यानाम् । आत्मनां जीवानाम्। सच्छास्त्रवर्णितम् । रम्यार्थसुखं रमणीयपञ्चविषयसुखम् । बुद्ध्वा साक्षाद्धर्यर्पितं ज्ञात्वा । बुधाः। काष्र्णं श्रीहरिसम्बन्धि । तत्सुखं तु । अधिकं ब्रह्मासुखादत्युकृष्टम् । विदुर्जानन्ति ॥२१॥

उक्तार्थस्यैव दृढतायै पुनरपि तमेवार्थमाह। धीमन्त इति । इत्थममुना प्रकारेण। धीमन्तो भगवदेकान्तिकभक्ताः । सत्सच्छास्त्रनिषेवणाद्भगवदेकान्तिकसाधूनां सच्छास्त्राणां च संशीलनात् । भगवद्धामसौख्यस्य । सर्वसौख्यातिशायिताम् । जानीयुः ॥२२॥

अनेनेति । अनेन कृष्णतदितरसुखयोरतिमहत्त्वात्यल्पत्वज्ञानलक्षणेन विचारेणैव । प्रीत्या । रमाकान्तं साक्षाच्छ्रीहरिम् । भजतो नवधासेवमानस्य । पुरुषस्य स्वधर्मनिष्ठभक्तजनस्य । रमणीयार्थतुच्छता रमणीयविषयाल्पता । भवेत् । हि ॥२३॥

रमणीयेति । यस्य । यस्य । देहिनः। रमणीयार्थातिसुखं रम्यविषयसम्बन्ध्यधिकसौख्यम् । अस्ति । तस्य । तस्य देहिनः । तद्रमणीयार्थातिसुखमपि । भक्तियुग्धर्मजं साक्षाद्भगवतोऽल्पमात्रयापि भक्त्या युक्तस्य स्वधर्मस्य निषेवणेन जातमित्यर्थः । फलं फलरूपम् । अस्ति ॥२४॥

साक्षादिति । यादृशम् । साक्षात्कृष्णस्य प्रत्यक्ष श्रीहरेः । समीपे । सुखम् । सदा। वर्तते । तादृक् । सुखं तु। क्वापि करिंमश्चित् स्थानेऽपि । कस्यापि कस्यचिज्जनस्यापि । सर्वथा सर्वप्रकारेण । नास्त्येव ॥२५॥

एतदेव दृष्टान्तेन विशदयति । यथेति । यथा । अस्या मदन्तिकवर्तिन्याः । दीपिकायाः । समीपे । महत् । महस्तेजः । अस्ति । तादृक् तथाविधं महः । अस्या दीपिकायाः । नातिदूरे समीपप्रदेशात् किञ्चिद्दुरप्रदेशे । नास्त्येव । ततोऽस्या नातिदूरप्रदेशात् । दूरे दूरप्रदेशे तु । पुनः। किम् । दूरे नास्ति तत्र कि वक्तव्यमित्यर्थः ॥२६॥

पूर्णेति । तद्वत्तथैव । पूर्णानन्दनिधेः सम्पूर्णानन्दसमुद्रस्य । साक्षात्कृष्णस्य । सन्निधौ समीपे । भक्तस्यैकान्तिकभगवद्भक्तजनस्य । यादृक् । सुखम् । अस्ति । तादृशं सुखम् । ततः कृष्णसन्निधेः सकाशात् । दुरे दुप्रदेशे । नास्ति ॥२७॥

भक्तेनेति । अतो हेतोः । बुद्धिमता। भक्तेन तु। यथा येन प्रकारेण । कृष्णस्य । सन्निधौ । स्वस्य । वर्तनमवस्थानम् । भवेत् । तथा। प्रयत्नतः । कार्यम् । स्वस्यैकान्तिकधर्मे यथा स्थितिर्भवेत्तथा साधनप्रयासः कार्य इत्यर्थः ॥२८॥

रम्येति । ये भक्ताः । रम्यग्राम्यार्थसक्त्या रमणीयमायिकविषयभोगप्रसक्त्या । ततः कृष्णात् । दूरे। भवन्ति । कायवाङ्मनोभिस्तदेकान्तिकभक्ति न कुर्वन्तीत्यर्थः । ते भक्ताः । कालध्वस्तमनोरथाः सन्तः । विषयैः । सह । नश्यन्ति ॥२९॥

कालेति । अतो हेतोः । विचक्षणा बुद्धिमन्तो भगवदेकान्तिकभक्ताः । कालग्रस्तेषु कालेन विनाश्येषु । स्म्येषु रमणीयेष्वपि । मायिकार्थेषु मायिकविषयेषु । सर्वथैव । प्रीतिम् । विहाय । तं साक्षात्कृष्णम् । भजन्ति ॥३०॥

एतद्दाढ्याँर्थं पुनरपि यथोत्तराधिकसुखोक्त्या भगवत्सुखाधिकतामाह त्रिभिः । नृणामिति । नृणामाढ्यादिजनानाम् । सुखात् । राज्ञः क्षोणीपतेः । सुखम् । अधिकम् । तस्माद्राजसुखात् । दिवौकसां देवानाम् । सुखम् । अधिकम् । ततो देवसुखात् । इन्द्रस्य । सुखम् । अधिकम् । तस्मादिन्द्रसुखात् । विधेर्ब्रह्मणः । सुखं चापि । अधिकम् । अस्ति ॥३१॥

वैराजस्येति । तस्माद्विधिसुखात् । वैराजस्य वैश्वानरापरपर्यायस्य सहस्त्रशीर्ष्ण: पुरुषस्य । तत्सुखम् अधिकम् । ततो वैराजसुखात् । प्रधानपुरुषस्य । सुखम् । अधिकम् । ततः प्रधानपुरुषसुखात् । मूलप्रकृतिभर्तुर्महामायाधिपस्य महापुरुषस्य तत्सुखं च । अधिकम् । वर्तते ॥३२॥

तत इति । ततो मूलप्रकृतिभर्तृसुखात् । अक्षरब्रह्मसुखम् । अत्यधिकम् । वर्तत । तस्मादक्षब्रह्मसुखात् । काष्र्णं श्रीकृष्णसम्बन्धि । सुखम् । अत्यधिकम् । वर्तते । यस्माद्धेतोः । स कृष्णः । सुखाम्बुधिर्निरवधिकातिशयसुखसागरः । वर्तते इतीत्थम् । वेदादौ निगमागमपुराणादिषु । गीयते मूर्तिमन्द्भिर्वेदादिभिः कथ्यते । तथा चानन्दवल्लीश्रुतिः । ‘सैषानन्दस्य मीमांसा भवतीत्यारभ्य यतो वाचो निवर्तन्ते’ (तैत. २.१७) इत्यन्ता । आनन्दमयोऽभ्यासादिति न्यायश्च ॥३३॥

एवमिति । एवममुना प्रकारेण । भगवन्मूर्तिभूरिसौख्यविचारतः । तद्भिन्ने श्रीहरिमूर्तिसुखेतरत्र । सकले । सौख्ये । तुच्छताल्पता । मम। मतौ। अस्ति। हि। मत्कृतो विचार एवंभूतोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥३४॥

यस्येति । यस्य हर्येकान्तिकभक्तस्य । बुद्धिः । विमला तदेकान्तिकभक्त्या निर्मला । अस्ति । तस्य तथाविधभक्तस्यैव । ईदृग्विचारत एवंविधभगवत्स्वरूपविचारात् । ग्राम्यरम्यसुखेषु मायिकेषु रमणीयविषयसुखेषु । सर्वर्था । औदासीन्यम् । स्यात् । हि। बीभत्सितदर्शनेनेव तद्दर्शनेन ततोऽत्युद्विग्नतैव स्यादित्यर्थः ॥३५॥

बुद्धिमानिति । अतोऽस्माद्धेतोरेव । बुद्धिमान् विमलमतिः । पुरुषो हर्येकान्तिकभक्त एव । मे मम । प्रियः । अस्ति । हि । यद्यतो हेतोः । अस्यैवंविधभक्तस्य । कृष्णसौख्येहया साक्षाच्छ्रीहरिसुखप्राप्तिवाञ्छया । अन्यत्र श्रीहरिमूर्तीतरेषु मायिकरम्यविषयेष्वपि । रुचिः प्रीतिः । क्वचित् कदाचिदपि । नास्ति ॥३६॥

यूयमिति । हे सन्तः ।। यूयं चापि । सर्वे। बुद्धिमन्तः । स्थ भवथ। अतो हेतोरेव । वो युष्माकम् । सर्वविचारेभ्यः । वरमतिश्रेष्ठम् । मे मम। अमुं पूर्वोक्तम्। विचारम् । गृह्णीत । हि ॥३७॥

स्वोक्तविचारदृढतावतां तत्फलमाह द्वाभ्याम् । एतदिति । मुमुक्षोः । यस्यैकान्तिकभक्तस्य । चेतसि । एतद्विचारदार्ज्यम् । स्यात् । स भक्तः । कान्तारस्थो महारण्यावस्थितः सत्रपि । ‘कान्तायेऽस्त्री महारण्ये बिले दुर्गमवर्त्मनि । पुंसि स्याद्दिक्षु भेद’ इति मेदिनि । स्वमात्मानम् । भूरिजनावृतम् । मनुते । भूरिजनावृतो यथात्मानं सुखिनं मन्यते न तु दुखिनं तथायमपीत्यर्थः ॥३८॥

एष इति । एष एतद्विचारदृढतावानेव । पुमान् भक्तः । इन्द्रलोकस्थः सन्नपि । आत्मानम् । वनस्थमेव । मन्यते । तत्सुखेनेन्द्रलोकसौख्येन । सुखिनम् । क्वचित् कदाचिदपि । न तु नैव मन्यते ॥३९॥

प्रकरणार्थ निगमयत्यर्धेन । हरीति । हे साधवः । हरिसुखभरप्राप्त्यै साक्षात्कृष्णसुखातिशयप्राप्त्यर्थम् । ‘अतिशयो भर’ इत्यमरः । प्राप्तं मत्तः समधिगतम् । भवद्भिरिति शेषः । अमुम् । विचारम् । सुज्ञा मतिमन्तः । विहीनगृहाश्रमाः समुज्झितगृहाश्रमसुखाः । ‘त्यक्तं हीनं विधुतं समुज्झितं धूतमुत्सृष्टे’ इत्यमरः । युयम् । मुदा हर्षेण । दृढतां स्थिरताम् । नयत गमयत । इतीत्थंभूतम् । हरिवचःपीयूषम् । निपीय । ते मुक्तानन्दादयः साधवः । अन्ये मयरामभट्टादयो गृहस्थाश्च । प्रमुदितहृदः प्रहृष्टमानसाः सन्तः । तत्पीयूषसमं हरिवचः । ओमिति हरे । त्वं यथा वदसि तथा वयं करिष्याम इति । प्रोच्योक्त्वा । प्रीत्या गाढानुरागेण । प्रभुं श्रीहरिम् । ववन्दिरे ॥४०॥

यः स्वभक्तान् स्वसौख्यस्य निरवध्यतिशायिताम् । अब्रवीच्छ्रीहरिर्मह्यं दत्तात्स्वसुखमेव सः ॥१॥

इति श्रीमदेकान्तिकधर्मप्रवर्तक श्रीहर्येकान्तिकोपासक श्रीहरिकृष्णभगवत्सूनुरघुवीराचार्यविरचितायां श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धुटीकायां शताधिकसप्तविंशतितमस्तरङ्गः ॥१२७॥१॥

૧૨૭મો તરંગ#

  • જે શ્રીહરિ પોતાના અનેક ભક્તોને પોતાના વચનરૂપી અમૃતથી અત્યંત સુખી બનાવી દે છે, તે હરિ-કૃષ્ણ અમને બુદ્ધિ આપનારા સ્વામી બનો, જે અમારા પર કરુણાના સમુદ્ર સમાન પિતાના રૂપમાં કરુણા વરસાવતા રહે ॥૧॥
  • હરિવાક્યસુધાસિન્ધુના પંચાલખેટ સાથે સંબંધિત સાત શુભ તરંગોનું હું પોતાની બુદ્ધિ અનુસાર વ્યાખ્યાન કરીશ ॥૨॥
  • ત્યાં પ્રથમ જ તે વિચારનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે, જે વિચારથી —માયાથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રતીત થતા,
    દેખાવમાં રમણીય (આકર્ષક) લાગતા —આ પાંચેય વિષય (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ) તુચ્છ થઈ જાય છે. ॥૩॥

शकेति ।
“શક” — આ પદનો પૂર્વાર્ધ પહેલેથી જ સમજાવી દેવાયો છે. સંવત ૧૮૭૭માં, ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થી તિથિએ —આ શ્રીહરિનું વચનામૃત પ્રગટ થયું. ॥૧॥

पञ्चालेति ।
તે જ તિથિએ, પંચાલખેટ નામના સ્થળે, કૃષિમાં સમૃદ્ધ પ્રધાન પંચાલ ગામમાં —હેમંત રાજા (જીણાભાઈ)ના દુર્ગની અંદર સ્થિત રાજા હેમંતસિંહના ભવનની બાહ્ય વેદી (ઊંચા ચબૂતરા) પર, અત્યંત શ્રેષ્ઠ, ગાદલાં વગેરેના વિસ્તૃત આસનોથી સુસજ્જિત, પીઠ અને પલંગ જેવા આસન પર —સૂક્ષ્મ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, સમગ્ર શરીર પર અત્યંત સ્વચ્છ શ્વેત વસ્ત્ર પહેરેલા, તે સમયે માથે પાઘડી બાંધેલી, જમણી ભવૈં કંઈક નીચે ઝુકેલી —આવા ઓળખી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં તેઓ શ્રીહરિ ત્યાં વિરાજમાન થયા (બેઠા). ॥૨॥

त्यागिभिरिति ।
વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા ગૃહસ્થ ભક્તોથી ઘેરાયેલા, સભામાં ચારે તરફથી પરિવેષ્ટિત —તેઓ શ્રીહરિ સંધ્યા-આરતીના અંતમાં, મહાન ગુણોથી યુક્ત, શ્રેષ્ઠ સંતોને —જેમાં મુખ્ય રૂપે મુક્તાનંદ સ્વામી વગેરે સાધુ હતા (અને તેમની સાથે મયારામ ભટ્ટ વગેરે અન્ય હરિભક્ત પણ, જેનો અહીં સંકેત છે) —
તેમની પાસે પ્રશ્ન પૂછવા લાગ્યા. આ પણ સમજવું જોઈએ કે તે સમયે શ્રીહરિ પાર્શ્વમાં સ્થિત આસન પર વિરાજમાન હતા —
આવું તે અવસરને પ્રત્યક્ષ જોયેલા સાધુઓ દ્વારા કહેવાયું છે. ॥૩॥

भक्तेनेति ।
હે સાધુઓ! જે (ભક્ત) પોતાના ધર્મમાં દૃઢ રહીને, પોતાના-પોતાના સ્વધર્મમાં યોગ્ય રીતે સ્થિત છે,
જે રમા(લક્ષ્મી)પતિ સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણમાં પ્રેમ રાખનાર છે, પ્રેમપૂર્વક નવધા-ભક્તિનું આચરણ કરે છે —
આવા ભક્ત દ્વારા, ભગવાનથી ભિન્ન સમસ્ત માયિક વિષયોમાં (એટલે કે સંસારના તમામ ભોગ્ય પદાર્થોમાં)
જે સ્નેહ અને અનુરાગ છે, તેને છોડવાની ઇચ્છા રાખનાર માટે —કેવો વિચાર કરવો જોઈએ —
આ જ અહીં પૂછવામાં આવ્યું છે. ॥૪॥

येनेति ।
“જે વિચાર દ્વારા” — દેખાવમાં રમણીય લાગતા આ પાંચેય વિષય પણ અન્ય અરમણીય અને નિંદિત વિષયોના સમાન થઈ જાય —અથવા, તેમનાથી પણ હીન થઈને, નિંદિત વિષયોથી પણ વધુ તુચ્છ પ્રતીત થવા લાગે —આવો તે વિચાર મને કહો, તમે સૌ મને જણાવો. ॥૫॥

इतीति ।
“ઇતિ” — આ રીતે, શ્રીહરિ દ્વારા પૂછાયા પછી, તે મહાન સંતો —પોતાના-પોતાના દ્વારા નિશ્ચિત કરેલું, સ્વયંના વિવેકથી નિર્ણય કરેલું, સંપૂર્ણ વિચાર પ્રગટ કરવા લાગ્યા. તે-તે સંતો દ્વારા કહેવાયેલા તે વિચારને સાંભળીને —
પ્રભુ શ્રીહરિ બોલ્યા. ॥૬॥

श्रुत इति ।
હે સાધુઓ! તમારો વિચાર મેં ભલી રીતે સાંભળી લીધો છે. હવે આ સમયે, જે મારો સ્વયંનો નિશ્ચિત અને યથાર્થ વિચાર છે, તે હું તમને સૌને કહું છું. આથી મન એકાગ્ર કરીને, ચિત્તને એકાગ્ર કરીને, આને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો — ભલી રીતે શ્રવણ કરો. ॥૭॥

सच्छास्त्रेति ।
હે સાધુઓ! જ્યારે સાચા શાસ્ત્રોના વચનો દ્વારા શ્રીકૃષ્ણના સુખનો વિચાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે —દેખાવમાં રમણીય પ્રતીત થતું પણ સમસ્ત માયિક અર્થ-સુખ અને માયિક વિષય-સુખ,
તુચ્છતા, અત્યંત અલ્પતા —એટલે કે નિંદનીય હીનતા પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. ॥૮॥

આ રીતે સામાન્ય રૂપે કહેલી વાતને હવે વિશેષ રૂપે પુનઃ કહેવામાં આવી રહી છે.

પૂર્વકાળીન મહાન પુરુષો —નારદ, શુકદેવ, ધ્રુવ, ઇન્દ્ર વગેરે—ના વચનોથી પણ સિદ્ધ થાય છે. સત્-શાસ્ત્રો (શ્રીમદ્ભાગવત વગેરે)માં સ્થિત આ મહાપુરુષોના વચનોથી પણ શ્રીકૃષ્ણ-સંબંધી સુખની મહત્તા અને અનંત અતિશય (સર્વોચ્ચતા) નિશ્ચિત થાય છે. તેના વિરુદ્ધમાં, ભગવત્-સુખથી અન્ય સુખ તુચ્છ છે અને માયિક સુખ અત્યંત અલ્પ છે —આ પણ નિશ્ચિત થાય છે.

તથા શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહેવાયું છે—

  • तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदः (भा. १.५.१८) — બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ એ જ પ્રયાસમાં લાગે જેથી તે પરમ સુખ પ્રાપ્ત થાય.
  • प्रेमातिशयेन निभिन्न-पुलकाङ्गोऽतिनिवृतः (भा. १.६.१८) — પ્રેમની અધિકતાથી શરીર પુલકિત થઈને અત્યંત આનંદિત થઈ જાય છે.
  • निरस्त-साम्यातिशयेन राधसे (भा. २.४.१४) — સમતાથી રહિત, અતિશય યુક્ત આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.
  • विचक्षणा यत् चरणोपसादनात् (भा. २.४.१६) — બુદ્ધિમાન લોકો જેમના ચરણોની શરણ લે છે.
  • या निवृत्तिस्तनुभृतां तव पादपद्म-ध्यानादि (भा. ४.९.१०) — શરીર ધારણ કરનારાઓની નિવૃત્તિ (મુક્તિ) તમારા ચરણ-કમળોના ધ્યાનથી થાય છે.
  • यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयस्-वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः (भा. ६.१२.२२) — જેની ભગવાન હરિમાં ભક્તિ છે, જે નિઃશ્રેયસ્ (પરમ કલ્યાણ)ના સ્વામી છે —તે અમૃત-સમુદ્રમાં ક્રીડા કરે છે, તો નાના-નાના ખોદેલા તળાવના પાણીથી શું લાભ? ॥૯॥

આ રીતે સત્-શાસ્ત્રોમાં સ્થિત મહાપુરુષોના વચનોથી કૃષ્ણ-સુખની અતિશયતા કહીને, હવે આગળ (ઉપનિષદ્-વાક્યોનો અર્થ). —

  • रसो वै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति (तैत्तिरीय आनन्दवल्ली ७.१) — તે (પરમાત્મા/ભગવાન) રસ સ્વરૂપ છે. રસ પ્રાપ્ત કરીને જ જીવ આનંદી થાય છે.
  • एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृहदारण्यक ४.३.३२) — આ જ આનંદની માત્રા (માત્ર અંશ) પર અન્ય સમસ્ત પ્રાણી જીવન વ્યતીત કરે છે. તથા શ્રીમદ્ભાગવતના શ્લોક—
  • त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा (भा. १०.६०.३८) — હે પ્રભો! આપ જ સમસ્ત પુરુષાર્થો (ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ)ના સ્વરૂપ અને ફળ છો.

આ બધું મનમાં રાખીને, સ્વર્ગ વગેરે નશ્વર સુખોથી પણ ભગવાનનું સુખ સર્વોત્તમ, અત્યંત અધિક અને અનંત છે —આ વિવક્ષા કરીને ૨૪ શ્લોકોમાં કહેવામાં આવી રહ્યું છે.

भारत इति
હે સાધુઓ! ભારતવર્ષમાં (મહાભારત, પુરાણો, શ્રીમદ્ભાગવત વગેરેમાં) શ્રીહરિ (કૃષ્ણ) સાકૃતિ એટલે કે સાકાર, સનાતન, દિવ્ય મૂર્તિવાળા હંમેશાં કહેવાયા છે. આથી, તેમની સાકૃતિ હોવાના કારણે જ તેઓ જગતની સૃષ્ટિ-પાલન-સંહારના કર્તા પણ કહેવાયા છે.

મહાભારત (ભગવદ્ગીતા)માં—

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते (गी. १०.८) — હું જ સર્વનો ઉદ્ગમ છું, મારાથી જ સર્વ પ્રવૃત્ત થાય છે.

શ્રીમદ્ભાગવતમાં—

स वा अयं सख्यनुगीत-सत्कथः इत्यादि (भा. १.१०.२४). — તે જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ છે જેમની પવિત્ર કથાઓ તેમના સખા ગાય છે અને જેમને વેદોના ગૂઢ જ્ઞાતા પણ વર્ણન કરે છે. તે જ એક પરમેશ્વર છે જે પોતાની લીલાથી જગતની સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરે છે, છતાં તેનાથી આસક્ત નથી થતા.

અન્ય પુરાણોમાં પણ—

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्मा सृजति सुव्रत । विष्णुः पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः इत्यादि (नारद पुराण आदि). — જેમની આજ્ઞાથી બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે, વિષ્ણુ તેનું પાલન કરે છે અને રુદ્ર તેનો સંહાર કરે છે —તે જ ભગવાન મોક્ષ આપનારા છે. ॥૧૦॥

सदिति ।
સત્થી એટલે કે સત્-ચિત્-આનંદ રૂપ, નિર્ગુણ એટલે કે સત્ત્વ વગેરે માયિક ગુણોથી રહિત, અનાદિ-અનંત એટલે કે આદિ-અંત રહિત જે અક્ષર બ્રહ્મ છે, તે આ શ્રીહરિનું ધામ એટલે કે નિવાસ સ્થાન છે, એવું કહેવાયું છે. તથા શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહેવાયું છે—

  • दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योतिः सनातनम् (भा. १०.२८.१४-१५)
    મહાકારુણિક ભગવાન હરિએ ગોપોને પોતાનું લોક (વૈકુંઠ/ગોલોક) બતાવ્યું, જે તમસ (અંધકાર/માયા)થી પરે છે —તે સત્ય, જ્ઞાન, અનંત, બ્રહ્મ-જ્યોતિ, સનાતન છે.
  • तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः (भा. ३.११.४१)
    વિદ્વાન લોકો તે અક્ષર બ્રહ્મને કહે છે જે સર્વ કારણોનું કારણ છે. તે પરમ ધામ વિષ્ણુનું છે —મહાત્મા પુરુષ (પુરુષોત્તમ)નું સાક્ષાત્ ધામ.
    ॥૧૧॥

ईदृगिति ।
“ઈદૃક્” એટલે કે આવું, આ પ્રકારનું જે અક્ષરધામનો અધિપતિ છે તે સ્વયંપ્રકાશ છે, એટલે કે જે પોતાના આપેથી જ પ્રકાશિત છે અને જેનું સ્વરૂપ સ્વભાવતઃ જ અત્યંત ઉત્કૃષ્ટ પ્રકાશનો આધાર છે. તે પ્રભુ છે, એટલે કે અત્યંત સમર્થ અને સર્વશક્તિમાન. તે જ આ શ્રીહરિ છે. તેઓ માયાથી ઉત્પન્ન થયેલા તે જીવોને, જે તેમની પ્રેરણાથી (પ્રકૃતિ)પુરુષના ઈક્ષણના પ્રભાવથી, પહેલાં (પ્રલયકાળમાં) શયનાવસ્થામાં સ્થિત થઈને હવે ઉત્પત્તિ તરફ પ્રવૃત્ત થયા છે, તે જીવોને બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણો સાથે સંયોજિત કરે છે. આ જ પ્રમાણે શ્રીમદ્ભાગવતમાં કહેવાયું છે —

बुद्धीन्द्रियमनः प्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः।
અર્થ — પ્રભુએ જીવો માટે બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણોની રચના કરી.

॥૧૨॥

श्रेष्ठेति ।
તતઃ એટલે કે તે પછી, તદનંતરમ્ એટલે કે તેના ઉપરાંત. તે વિભુ એટલે કે અત્યંત સમર્થ અને સર્વશક્તિમાન શ્રીહરિ, તે જીવો માટે જે તેમના દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયા છે, તેમના સુખ માટે શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને હીન —આ પ્રકારના સમસ્ત ભોગોને, એટલે કે વિષયોના ઉપભોગથી પ્રાપ્ત થતા સુખોને, અને તે સૌના ભોગના સ્થાનોને પણ સંપૂર્ણ રૂપે નિર્મિત કરે છે. ॥૧૩॥

ब्रह्मेति ।
બ્રહ્મા આદિ, એટલે કે વિરિંચિથી આરંભ કરીને સૂક્ષ્મ કીટ સુધી, જે અત્યંત સૂક્ષ્મ જીવ રૂપો સુધી સમાપ્ત થતી સૃષ્ટિ છે, આવા સમસ્ત દેહધારી જીવો પોતાના-પોતાના કર્મો અનુસાર, ક્રમથી અને અનુક્રમથી, તે ભોગોને પ્રાપ્ત કરે છે અને તેમનો અનુભવ કરે છે. ॥૧૪॥

उत्तमा इति ।
તે શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને હીન વિષયોમાં જે પાંચ ઉત્તમ વિષય છે, તે પણ તે જ કૃષ્ણ દ્વારા રચિત છે. તે વાસ્તવમાં આ ઉદ્દેશ્યથી બનાવાયા છે કે હીન વિષયભોગથી ઉત્પન્ન થતા દુઃખ, એટલે કે નિકૃષ્ટ વિષયોના ઉપભોગથી ઉત્પન્ન થતા ક્લેશનું શમન થઈ શકે અને તેની નિવૃત્તિ થાય. ॥૧૫॥

આ જ અર્થને દૃષ્ટાંતથી સ્પષ્ટ કરે છે.

यथेति ।
જેમ કોઈ મનુષ્ય અત્યંત ધનવાન હોય, અતિશય ધનથી સંપન્ન હોય, અને સાથે જ બુદ્ધિમાન તથા ધર્મનિષ્ઠ બુદ્ધિવાળો હોય —આવો શ્રેષ્ઠ વણિક એટલે કે સેઠ, જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘શાહુકાર સેઠ’ કહેવાય છે, તે અત્યંત દીન અને દરિદ્ર યાત્રીઓના સુખની પ્રાપ્તિ માટે માર્ગની બંને બાજુએ અતિશય છાયાવાળા વૃક્ષો, જેમ કે વટવૃક્ષ વગેરે, લગાવે છે. ॥૧૬॥

प्रपा इति ।
અને પણ, તે માર્ગમાં પ્યાઉ એટલે કે પાણી પીવડાવવાની વ્યવસ્થા કરનારી જળશાળાઓ બનાવે છે. સાથે જ સુંદર ધર્મશાળાઓ પણ બનાવે છે, જે યાત્રીઓના રહેવા યોગ્ય ભવન હોય છે. તે ધર્મશાળાઓમાં તે યથોચિત પ્રકારે, વર્ણાશ્રમ ધર્મમાં બાધા ન પડે એ રીતે, અન્નદાન અને સત્કારની વ્યવસ્થાઓ પણ કરાવે છે. ॥૧૭॥

तथेति ।
એ જ રીતે કૃષ્ણ, જે સ્વયં શ્રીહરિ છે, કેટલાક પુણ્યના ભાગી દેવતાઓ માટે —જેમ કે બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર આદિ દેવતા —અને એ જ પ્રકારના પુણ્યવાન મનુષ્યો માટે પણ, જેમ કે રાજા અને ધનવાન મનુષ્ય, તેમના સુખ માટે સુંદર વિષયોની રચના કરે છે. ॥૧૮॥

अनेकेति ।
અનંત કોટિ બ્રહ્માંડોના અધીશ્વર હરિના સામે, બ્રહ્મા અને ઇન્દ્ર જેવા મહાન દેવતા પણ દરિદ્ર જનોના સમાન જ છે. જેમ ભોગની ઇચ્છા રાખનારા ગરીબ લોકો કોઈ ધનવાન વ્યક્તિ દ્વારા આપેલા ભોગથી જ પોતાના મનોરથને પૂર્ણ કરે છે, એ જ રીતે બ્રહ્મા આદિ દેવતા પણ શ્રીહરિ દ્વારા આપેલા ભોગથી જ પોતાના મનોરથોને પૂર્ણ કરે છે, પોતાના સ્વાતંત્ર્યથી નહીં —આ જ તેનો ભાવ છે. ॥૧૯॥

હવે ભગવાન સાથે સંબંધિત સુખની અધિકતાને દૃષ્ટાંતથી જણાવે છે.

यथेति ।
જેમ ધનવાન વ્યક્તિ દ્વારા માર્ગમાં બનાવેલા યાત્રીઓના સુખ, એટલે કે યાત્રીઓ માટે બનેલા ભવન વગેરેને જોઈને બુદ્ધિમાન લોકો નિશ્ચય કરે છે કે તે ધનવાન વ્યક્તિના ઘરમાં તેનાથી પણ અધિક સુખ અવશ્ય હશે. ॥૨૦॥

तथेति ।
એ જ રીતે બ્રહ્મા અને ઇન્દ્ર આદિ જીવો માટે શાસ્ત્રોમાં વર્ણિત રમણીય વિષયસુખને જાણીને બુદ્ધિમાન લોકો સમજી લે છે કે શ્રીહરિ સાથે સંબંધિત જે સુખ છે, તે તેનાથી પણ અધિક છે અને બ્રહ્માના સુખથી પણ અત્યંત શ્રેષ્ઠ છે. ॥૨૧॥

धीमन्त इति ।
આ રીતે બુદ્ધિમાન, જે ભગવદેકાંતિક ભક્ત છે, તેઓ સત્શાસ્ત્રોનું સેવન કરીને, અને ભગવદેકાંતિક સંતો તથા શાસ્ત્રોના સંગથી, ભગવાનના ધામના સુખને સમસ્ત સુખોથી અત્યંત અધિક જાણી લે છે. ॥૨૨॥

अनेनेति ।
આ રીતે કૃષ્ણના સુખ અને અન્ય સુખો વચ્ચે મહાન અને અત્યંત અલ્પ હોવાનો જે વિવેકપૂર્ણ વિચાર છે, તે જ વિચાર દ્વારા, જે પુરુષ પ્રેમપૂર્વક લક્ષ્મીપતિ શ્રીહરિનું ભજન કરે છે અને નવધા ભક્તિના રૂપમાં તેમની સેવા કરે છે, તે ભક્ત માટે સુંદર વિષયોની તુચ્છતા અને અલ્પતા થઈ જાય છે. ॥૨૩॥

रमणीयेति ।
જે દેહીને જે પણ અત્યંત સુંદર વિષયસુખ પ્રાપ્ત થાય છે, તે પણ વાસ્તવમાં ભક્તિ અને સ્વધર્મથી ઉત્પન્ન થયેલું ફળ જ છે, એટલે કે જે વ્યક્તિ થોડી પણ ભગવાનની ભક્તિ સાથે પોતાના સ્વધર્મનું પાલન કરે છે, તેના માટે તે જ રમણીય વિષયસુખ પણ તેનું ફળ બની જાય છે. ॥૨૪॥

साक्षादिति ।
જેમ પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણના સમીપ જે સુખ હંમેશાં વિદ્યમાન રહે છે, એવું સુખ ક્યાંય પણ, કોઈ પણ સ્થાને, કોઈ પણ વ્યક્તિને કોઈ પણ પ્રકારે પ્રાપ્ત થતું નથી. ॥૨૫॥

यथेति ।
જેમ દીવાના સમીપ અત્યંત પ્રકાશ હોય છે. પરંતુ તે જ દીવાથી થોડી દૂર પર એવો પ્રકાશ રહેતો નથી. અને જ્યારે તેનાથી વધુ દૂર જવામાં આવે, ત્યારે તો પ્રકાશનું હોવું કહેવું જ શું? —ત્યાં તો બિલકુલ નથી રહેતું. ॥૨૬॥

पूर्णेति ।
એ જ રીતે પૂર્ણાનંદના ભંડાર, સંપૂર્ણ આનંદના સમુદ્ર શ્રીકૃષ્ણના સમીપ, જે સુખ એકાંતિક ભક્તને પ્રાપ્ત થાય છે, એવું સુખ તેમનાથી દૂર કોઈ સ્થાને મળતું નથી. ॥૨૭॥

भक्तेनेति ।
આથી બુદ્ધિમાન ભક્તે આ રીતે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ કે તે પોતાના આચરણથી એવું બને કે કૃષ્ણના સમીપ રહેવાની અવસ્થામાં સ્થિત થઈ શકે. એટલે કે પોતાના એકાંતિક ધર્મમાં દૃઢ રહેવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. ॥૨૮॥

रम्येति ।
જે ભક્ત રમણીય ગ્રામ્ય વિષયોમાં આસક્ત થઈને માયિક વિષયભોગમાં લાગી જાય છે, તેઓ કૃષ્ણથી દૂર થઈ જાય છે. તેઓ પોતાના શરીર, વાણી અને મનથી એકાંતિક ભક્તિ નથી કરતા. આવા ભક્ત કાળ દ્વારા નષ્ટ થઈ જતા મનોરથોવાળા બનીને વિષયો સાથે જ નષ્ટ થઈ જાય છે. ॥૨૯॥

कालेति ।
આથી બુદ્ધિમાન ભગવદેકાંતિક ભક્ત, જે વસ્તુઓના નાશવાન સ્વરૂપને જાણે છે, તેઓ કાળ દ્વારા નષ્ટ થઈ જતા માયિક વિષયોમાં, ભલે તે કેટલા જ રમણીય હોય, સર્વથા પ્રીતિને ત્યાગીને સાક્ષાત્ કૃષ્ણનું ભજન કરે છે. ॥૩૦॥

આ વાતને વધુ દૃઢ કરવા માટે, ક્રમશઃ વધતા સુખોનું વર્ણન કરીને ભગવાનના સુખની શ્રેષ્ઠતાને ત્રણ શ્લોકો દ્વારા પુનઃ જણાવવામાં આવી છે.

नृणामिति ।
મનુષ્યોના સુખથી રાજાનું સુખ અધિક હોય છે. રાજાના સુખથી દેવતાઓનું સુખ અધિક હોય છે. દેવતાઓના સુખથી ઇન્દ્રનું સુખ અધિક હોય છે. અને ઇન્દ્રના સુખથી બ્રહ્માનું સુખ પણ અધિક હોય છે. ॥૩૧॥

वैराजस्येति ।
બ્રહ્માના સુખથી વૈરાજ પુરુષનું સુખ અધિક છે. તેનાથી પ્રધાન પુરુષનું સુખ અધિક છે. તેનાથી મૂળ પ્રકૃતિના સ્વામી, મહા-માયાના અધિપતિ મહાપુરુષનું સુખ વધુ અધિક છે. ॥૩૨॥

तत इति ।
તેનાથી પણ અધિક અક્ષરબ્રહ્મનું સુખ છે. અને અક્ષરબ્રહ્મના સુખથી પણ કૃષ્ણ સાથે સંબંધિત સુખ અત્યંત અધિક છે, કારણ કે કૃષ્ણ અનંત અને અતિશય સુખના સમુદ્ર છે. આ રીતે નિગમ (વેદ), આગમ (તંત્ર), અને પુરાણોમાં કહેવાયું છે. મૂર્તિમાન (સાકાર રૂપવાળા) વેદાદિ શાસ્ત્ર આ વિષયમાં આ જ વર્ણન કરે છે. જેમ આનંદવલ્લી શ્રુતિમાં

‘सैषानन्दस्य मीमांसा भवति’ इत्यारभ्य ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ (तैत्तिरीय उपनिषद्, आनन्दवल्ली, अनुवाक २.१ से लेकर २.१७ तक) એટલે કે “આ આનંદની મીમાંસા છે”થી આરંભ થઈને “જેનાથી વાણી નિવૃત્ત થઈ જાય છે” સુધી.

આદિ કહેવાયું છે,

आनन्दमयोऽभ्यासादिति न्यायश्च એટલે કે “આનંદમયઃ અભ્યાસાત્” (બ્રહ્મસૂત્ર ૧.૧.૧૨) આ ન્યાય પણ (એટલે કે પરમાત્મા/બ્રહ્મ આનંદમય/આનંદસ્વરૂપ છે —આ અભ્યાસથી સિદ્ધ થાય છે).

આ ન્યાય પણ આ જ જણાવે છે. ॥૩૩॥

एवमिति ।
આ રીતે ભગવાનની મૂર્તિમાં સ્થિત મહાન સુખનો વિચાર કરવાથી, ભગવાનથી ભિન્ન અન્ય સમસ્ત સુખ મારા મતમાં તુચ્છ અને અત્યંત અલ્પ પ્રતીત થાય છે. ॥૩૪॥

यस्येति ।
જે હરિના એકાંતિક ભક્તની બુદ્ધિ તે ભક્તિથી નિર્મળ થઈ જાય છે, તે જ ભક્તને આ પ્રકારના વિચારથી ગ્રામ્ય અને માયિક વિષયસુખોમાં પૂર્ણ ઉદાસીનતા થઈ જાય છે. ॥૩૫॥

बुद्धिमानिति ।
આથી આવો નિર્મળ બુદ્ધિવાળો હરિનો એકાંતિક ભક્ત જ મને પ્રિય છે, કારણ કે આવા ભક્તને શ્રીહરિના સુખની પ્રાપ્તિની ઇચ્છાના કારણે અન્ય માયિક વિષયોમાં ક્યારેય રુચિ થતી નથી. ॥૩૬॥

यूयमिति ।
હે સંતો! તમે પણ બુદ્ધિમાન છો. આથી સમસ્ત વિચારોમાંથી મારા આ પૂર્વે કહેલા વિચારને જ શ્રેષ્ઠ માનીને સ્વીકારો. ॥૩૭॥

एतदिति ।
જે મુમુક્ષુ એકાંતિક ભક્તના મનમાં આ વિચાર દૃઢ થઈ જાય છે, તે ભક્ત જો કોઈ ઘના જંગલમાં પણ હોય, તો પણ તે પોતાને ઘણા લોકોથી ઘેરાયેલો માને છે અને સ્વયંને સુખી સમજે છે. ॥૩૮॥

एष इति ।
આવો દૃઢ વિચારવાળો ભક્ત જો ઇન્દ્રલોકમાં પણ રહેતો હોય, તો પણ તે પોતાને વનમાં રહેનાર જ માને છે, અને ઇન્દ્રલોકના સુખથી સ્વયંને ક્યારેય વાસ્તવમાં સુખી માનતો નથી. ॥૩૯॥

हरीति ।
હે સાધુઓ! શ્રીકૃષ્ણના મહાન અને પરિપૂર્ણ સુખની પ્રાપ્તિ માટે મેં આ વિચાર પ્રાપ્ત કર્યો છે. તમે સૌ બુદ્ધિમાન બનીને ગૃહાશ્રમના સુખોને ત્યાગીને, પ્રસન્નતાથી આ વિચારને દૃઢ કરો. ત્યારે મુક્તાનંદ આદિ સંત અને મયરામ ભટ્ટ આદિ ગૃહસ્થ ભક્ત અત્યંત પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા — “હે હરિ! આપ જેવું કહો છો, અમે તેવું જ કરીશું.” એમ કહીને તેમણે પ્રેમપૂર્વક શ્રીહરિને પ્રણામ કર્યા. ॥૪૦॥

यः स्वभक्तान् स्वसौख्यस्य निरवध्यतिशायिताम् । अब्रवीच्छ्रीहरिर्मह्यं दत्तात्स्वसुखमेव सः ॥१॥
જે શ્રીહરિ પોતાના ભક્તોને પોતાના જ અનંત અને અતિશય સુખની મહિમા જણાવે છે, તેઓ મને પણ તે જ પોતાનું સુખ પ્રદાન કરે.

આ પ્રમાણે શ્રીમાન્ એકાંતિક ધર્મના પ્રવર્તક, શ્રીહરિના એકાંતિક ઉપાસક, ભગવાન શ્રીહરિકૃષ્ણના પુત્ર રઘુવીરાચાર્ય દ્વારા રચિત શ્રીહરિવાક્યસુધાસિન્ધુની ટીકામાં આ ૧૨૭મો તરંગ (અધ્યાય) સમાપ્ત થયો. ॥૧૨૭॥૧॥

१२७वाँ तरंग#

  • जो श्रीहरि अपने स्वयं के अनेक भक्तों को अपने वचनों रूपी अमृत के द्वारा अत्यन्त सुखी बना देते हैं, वे हरि-कृष्ण हमें बुद्धि प्रदान करने वाले स्वामी हों, जो हम पर दया के सागर समान पिता के रूप में करुणा बरसाते रहें ॥१॥
  • हरिवाक्यसुधासिन्धु के पञ्चालखेट से सम्बन्धित सात शुभ तरंगों का मैं अपनी बुद्धि के अनुसार व्याख्यान करूँगा ॥२॥
  • वहाँ प्रथम ही उस विचार का निरूपण किया गया है,जिस विचार के द्वारा —माया से उत्पन्न प्रतीत होने वाले, दिखने में रमणीय (आकर्षक) लगने वाले —ये पाँचों विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध) तुच्छ हो जाते हैं। ॥३॥

शकेति ।
“शक” — इस पद का पूर्वार्ध पहले ही समझाया जा चुका है। संवत् १८७७ में, फाल्गुन मास के शुक्ल पक्ष की चतुर्थी तिथि को —यह श्रीहरि का वचनामृत प्रकट हुआ। ॥१॥

पञ्चालेति ।
उस ही तिथि को,पञ्चालखेट नामक स्थान में, कृषि से समृद्ध प्रधान पञ्चाल ग्राम में —हेमन्त राजा (जिणाभाई) के दुर्ग के भीतर स्थित राजा हेमन्तसिंह के भवन की बाहरी वेदी (ऊँचे चबूतरे) पर, बहुत ही श्रेष्ठ, गद्दों आदि के विस्तृत आसनों से सुसज्जित,पीठ एवं पलंगनुमा आसन पर —सूक्ष्म श्वेत वस्त्र धारण किए हुए,सम्पूर्ण शरीर पर अत्यन्त स्वच्छ श्वेत वसन पहने,उस समय सिर पर पगड़ी बाँधे हुए,दाहिनी भौंह कुछ नीचे झुकी हुई — ऐसे पहचान योग्य स्वरूप में वे श्रीहरि वहाँ विराजमान हुए (बैठे)। ॥२॥

त्यागिभिरिति ।
विभिन्न देशों से आए हुए गृहस्थ भक्तों से घिरे हुए, सभा में चारों ओर से परिवेष्टित —वे श्रीहरि संध्या-आरती के अंत में,महान गुणों से युक्त, श्रेष्ठ संतों को —जिनमें प्रमुख रूप से मुक्तानन्द स्वामी आदि साधु थे (और उनके साथ मयाराम भट्ट आदि अन्य हरिभक्त भी, जिनका यहाँ संकेत है) — उनसे प्रश्न करने लगे। यह भी समझना चाहिए कि उस समय श्रीहरि पार्श्व में स्थित आसन पर विराजमान थे — ऐसा उस अवसर को प्रत्यक्ष देखने वाले साधुओं द्वारा कहा गया है। ॥३॥

भक्तेनेति ।
हे साधुओ! जो(भक्त) अपने धर्म में दृढ़ होकर, अपने-अपने स्वधर्म में ठीक प्रकार से स्थित है, जो रमा(लक्ष्मी)पति साक्षात् श्रीकृष्ण में प्रेम रखने वाला है,प्रेमपूर्वक नवधा-भक्ति का आचरण करता है — ऐसे भक्त के द्वारा,भगवान से भिन्न समस्त मायिक विषयों में (अर्थात संसार के सभी भोग्य पदार्थों में) जो स्नेह और अनुराग है,उसे छोड़ने की इच्छा रखने वाले के लिए —किस प्रकार का विचार करना चाहिए — यही यहाँ पूछा गया है।॥४॥

येनेति ।
“जिस विचार के द्वारा” — दिखने में रमणीय लगने वाले ये पाँचों विषय भी अन्य अरमणीय और निन्दित विषयों के समान हो जाएँ —अथवा,उनसे भी हीन होकर,निन्दित विषयों से भी अधिक तुच्छ प्रतीत होने लगें —ऐसा वह विचार मुझसे कहो, तुम सब मुझे बताओ। ॥५॥

इतीति ।
“इति” — इस प्रकार,श्रीहरि द्वारा पूछे जाने पर,वे महान संत —अपने-अपने द्वारा निश्चित किया हुआ,स्वयं के विवेक से निर्णय किया गया,पूरा समग्र विचार प्रकट करने लगे। उन-उन संतों के द्वारा कहे गए उस विचार को सुनकर — प्रभु श्रीहरि बोले। ॥६॥

श्रुत इति ।
हे साधुओ!तुम लोगों का विचार मैंने भली-भाँति सुन लिया है।अब इस समय,जो मेरा स्वयं का निश्चित और यथार्थ विचार है,वह मैं तुम सब से कहता हूँ।अतः मन देकर,चित्त को एकाग्र करके,इसे ध्यानपूर्वक सुनो — भली प्रकार श्रवण करो। ॥७॥

सच्छास्त्रेति ।
हे साधुओ! जब सच्चे शास्त्रों के वचनों द्वारा श्रीकृष्ण के सुख का विचार किया जाता है,तब —दिखने में रमणीय प्रतीत होने वाला भी समस्त मायिक अर्थ-सुख और मायिक विषय-सुख, तुच्छता, अत्यल्पता —अर्थात् निन्दनीय हीनता को ही प्राप्त हो जाता है। ॥८॥

इस प्रकार सामान्य रूप से कही गई बात को अब विशेष रूप से दोहराया जा रहा है।

पूर्वकालीन महान् पुरुषों—नारद, शुकदेव, ध्रुव, इन्द्र आदि—के वचनों से भी सिद्ध होता है। सत्-शास्त्रों (श्रीमद्भागवत आदि) में स्थित इन महापुरुषों के वचनों से भी श्रीकृष्ण-संबंधी सुख की महत्ता और अनंत अतिशय (सर्वोच्चता) निश्चित होती है। इसके विपरीत, भगवत्-सुख से अन्य सुख तुच्छ हैं और मायिक सुख अत्यंत अल्प हैं—यह भी निश्चित होता है।

तथा श्रीमद्भागवत में कहा गया है—

  • तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदः (भा. १.५.१८) — बुद्धिमान व्यक्ति उसी प्रयास में लगे जिससे वह परम सुख प्राप्त हो।
  • प्रेमातिशयेन निभिन्न-पुलकाङ्गोऽतिनिवृतः (भा. १.६.१८) — प्रेम की अधिकता से शरीर पुलकित होकर अत्यंत आनंदित हो जाता है।
  • निरस्त-साम्यातिशयेन राधसे (भा. २.४.१४) — समता से रहित, अतिशय युक्त आनंद प्राप्त होता है।
  • विचक्षणा यत् चरणोपसादनात् (भा. २.४.१६) — बुद्धिमान लोग जिनके चरणों की शरण लेते हैं।
  • या निवृत्तिस्तनुभृतां तव पादपद्म-ध्यानादि (भा. ४.९.१०) — शरीर धारण करने वालों की निवृत्ति (मुक्ति) आपके चरण-कमलों के ध्यान से होती है।
  • यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयस्-वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः (भा. ६.१२.२२) — जिसकी भगवान हरि में भक्ति है, जो निःश्रेयस् (परम कल्याण) का स्वामी है—वह अमृत-सागर में क्रीड़ा करता है, तो छोटे-छोटे खोदे हुए तालाब के पानी से क्या लाभ? ॥९॥

इस प्रकार सत्-शास्त्रों में स्थित महापुरुषों के वचनों से कृष्ण-सुख की अतिशयता कहकर, अब आगे (उपनिषद्-वाक्यों का अर्थ)। —

  • रसो वै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति (तैत्तिरीय आनन्दवल्ली ७.१) — वह (परमात्मा/भगवान) रस स्वरूप है। रस प्राप्त करके ही जीव आनंदी होता है।
  • एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृहदारण्यक ४.३.३२) — इसी आनंद की मात्रा (केवल अंश) पर अन्य सभी प्राणी जीवन व्यतीत करते हैं। तथा श्रीमद्भागवत के श्लोक—
  • त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा (भा. १०.६०.३८) — हे प्रभो! आप ही समस्त पुरुषार्थों (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) के स्वरूप और फल हैं।

इन सबको मन में रखकर, स्वर्ग आदि नश्वर सुखों से भी भगवान का सुख सर्वोत्तम, अत्यधिक और अनंत है—यह विवक्षित करके २४ श्लोकों में कहा जा रहा है।

भारत इति
हे साधुओं! भारतवर्ष में (महाभारत, पुराणों, श्रीमद्भागवत आदि में) श्रीहरि (कृष्ण) साकृति अर्थात् साकार, सनातन, दिव्य मूर्ति वाले सदैव कहे गए हैं। इसलिए, उनकी साकृति होने के कारण ही वे जगत् के सृष्टि-पालन-संहार के कर्ता भी कहे गए हैं।

महाभारत (भगवद्गीता) में—

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते (गी. १०.८) — मैं ही सबका उदगम हूँ, मुझसे ही सब प्रवृत्त होता है।

श्रीमद्भागवत में—

स वा अयं सख्यनुगीत-सत्कथः इत्यादि (भा. १.१०.२४)। — वही भगवान श्रीकृष्ण हैं जिनकी पवित्र कथाएँ उनके सखा गाते हैं और जिन्हें वेदों के गूढ़ ज्ञाता भी वर्णन करते हैं। वही एक परमेश्वर हैं जो अपनी लीला से जगत की सृष्टि, पालन और संहार करते हैं, फिर भी उससे आसक्त नहीं होते।

अन्य पुराणों में भी—

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्मा सृजति सुव्रत । विष्णुः पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः इत्यादि (नारद पुराण आदि)। — जिसकी आज्ञा से ब्रह्मा सृष्टि करते हैं, विष्णु उसका पालन करते हैं और रुद्र उसका संहार करते हैं — वही भगवान मोक्ष देने वाले हैं। ॥१०॥

सदिति ।
सत् से अर्थात् सत्-चित्-आनन्द रूप, निर्गुण अर्थात् सत्त्व आदि मायिक गुणों से रहित, अनादि-अन्त अर्थात् आदि-अन्त रहित जो अक्षर ब्रह्म है, वह इस श्रीहरि का धाम अर्थात् निवास स्थान है, ऐसा कहा गया है। तथा श्रीमद्भागवत में कहा गया है—

  • दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योतिः सनातनम् (भा. १०.२८.१४-१५)
    महाकारुणिक भगवान हरि ने गोपों को अपना लोक (वैकुण्ठ/गोलोक) दिखाया, जो तमस (अंधकार/माया) से परे है—वह सत्य, ज्ञान, अनन्त, ब्रह्म-ज्योति, सनातन है।
  • तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः (भा. ३.११.४१)
    विद्वान लोग उस अक्षर ब्रह्म को कहते हैं जो सर्वकारणों का कारण है। वह परम धाम विष्णु का है—महात्मा पुरुष (पुरुषोत्तम) का साक्षात् धाम।
    ॥११॥

ईदृगिति ।
“ईदृक्” अर्थात् ऐसा, इस प्रकार का ऐसा जो अक्षरधाम का अधिपति है वह स्वयंप्रकाश है, अर्थात् जो अपने आप ही प्रकाशित है और जिसका स्वरूप स्वभावतः ही अत्यन्त उत्कृष्ट प्रकाश का आधार है। वह प्रभु है, अर्थात् अत्यन्त समर्थ और सर्वशक्तिमान। वही यह श्रीहरि हैं। वे माया से उत्पन्न हुए उन जीवों को, जो उनकी प्रेरणा से हुए (प्रकृति)पुरुष के ईक्षण के प्रभाव से, पहले(प्रलयकालमे) शयनावस्था में स्थित होकर अब उत्पत्ति की ओर प्रवृत्त हुए हैं, उन जीवों को बुद्धि, इन्द्रियाँ, मन और प्राणों के साथ संयोजित करते हैं। इसी प्रकार श्रीमद्भागवत में कहा गया है —

बुद्धीन्द्रियमनः प्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः।
अर्थ — प्रभु ने जीवों के लिए बुद्धि, इन्द्रियाँ, मन और प्राणों की रचना की।

॥१२॥

श्रेष्ठेति ।
ततः अर्थात् उसके बाद, तदनन्तरम् अर्थात् उसके उपरान्त। वह विभु अर्थात् अत्यन्त समर्थ और सर्वशक्तिमान श्रीहरि, उन जीवों के लिए जो उनके द्वारा उत्पन्न किए गए हैं, उनके सुख के लिए श्रेष्ठ, मध्यम और हीन — इस प्रकार के सभी भोगों को, अर्थात् विषयों के उपभोग से प्राप्त होने वाले सुखों को, और उन सबके भोग के स्थानों को भी सम्पूर्ण रूप से निर्मित करते हैं। ॥१३॥

ब्रह्मेति ।
ब्रह्मा आदि, अर्थात् विरिञ्चि से आरम्भ होकर सूक्ष्म कीट तक, जो अत्यन्त सूक्ष्म जीव रूपों तक समाप्त होने वाली सृष्टि है, ऐसे सभी देहधारी जीव अपने-अपने कर्मों के अनुसार, क्रम से और अनुक्रम से, उन भोगों को प्राप्त करते हैं और उनका अनुभव करते हैं। ॥१४॥

उत्तमा इति ।
उन श्रेष्ठ, मध्यम और हीन विषयों में जो पाँच उत्तम विषय हैं, वे भी उसी कृष्ण द्वारा रचित हैं। वे वस्तुतः इस उद्देश्य से बनाए गए हैं कि हीन विषयभोग से उत्पन्न होने वाले दुःख, अर्थात् निकृष्ट विषयों के उपभोग से उत्पन्न होने वाले क्लेश का शमन हो सके और उसकी निवृत्ति हो। ॥१५॥

इसी अर्थ को दृष्टान्त से स्पष्ट करते हैं।

यथेति ।
जैसे कोई मनुष्य अत्यन्त धनी हो, अत्यधिक धन से सम्पन्न हो, और साथ ही बुद्धिमान तथा धर्मनिष्ठ बुद्धि वाला हो — ऐसा श्रेष्ठ वणिक अर्थात् सेठ, जिसे सामान्य भाषा में ‘शाहुकार सेठ’ कहा जाता है, वह अत्यन्त दीन और दरिद्र यात्रियों के सुख की प्राप्ति के लिए मार्ग के दोनों ओर अत्यधिक छाया वाले वृक्ष, जैसे वटवृक्ष आदि, लगवाता है। ॥१६॥

प्रपा इति ।
और भी, वह मार्ग में प्याऊ अर्थात् पानी पिलाने की व्यवस्था करने वाली जलशालाएँ बनवाता है। साथ ही सुन्दर धर्मशालाएँ भी बनवाता है, जो यात्रियों के रहने योग्य भवन होते हैं। उन धर्मशालाओं में वह यथोचित प्रकार से, वर्णाश्रम धर्म में बाधा न हो इस प्रकार, अन्नदान और सत्कार की व्यवस्थाएँ भी करवाता है। ॥१७॥

तथेति ।
उसी प्रकार कृष्ण, जो स्वयं श्रीहरि हैं, कुछ पुण्य के भागी देवताओं के लिए — जैसे ब्रह्मा, इन्द्र आदि देवता — और उसी प्रकार के पुण्यवान मनुष्यों के लिए भी, जैसे राजा और धनी मनुष्य, उनके सुख के लिए सुन्दर विषयों की रचना करते हैं। ॥१८॥

अनेकेति ।
अनन्त कोटि ब्रह्माण्डों के अधीश्वर हरि के सामने, ब्रह्मा और इन्द्र जैसे महान देवता भी दरिद्र जनों के समान ही हैं। जैसे भोग की इच्छा रखने वाले गरीब लोग किसी धनी व्यक्ति द्वारा दिए गए भोग से ही अपने मनोरथ को पूर्ण करते हैं, वैसे ही ब्रह्मा आदि देवता भी श्रीहरि द्वारा दिए गए भोग से ही अपने मनोरथों को पूर्ण करते हैं, अपने स्वातन्त्र्य से नहीं — यही इसका भाव है। ॥१९॥

अब भगवान से सम्बन्धित सुख की अधिकता को दृष्टान्त से बताते हैं।

यथेति ।
जैसे धनी व्यक्ति द्वारा मार्ग में बनाया गया यात्रियों का सुख, अर्थात् यात्रियों के लिए बने भवन आदि को देखकर बुद्धिमान लोग यह निश्चय करते हैं कि उस धनी व्यक्ति के घर में उससे भी अधिक सुख अवश्य होगा। ॥२०॥

तथेति ।
उसी प्रकार ब्रह्मा और इन्द्र आदि जीवों के लिए शास्त्रों में वर्णित रमणीय विषयसुख को जानकर बुद्धिमान लोग समझ लेते हैं कि श्रीहरि से सम्बन्धित जो सुख है, वह उससे भी अधिक है और ब्रह्मा के सुख से भी अत्यन्त श्रेष्ठ है। ॥२१॥

धीमन्त इति ।
इस प्रकार बुद्धिमान, जो भगवदेकान्तिक भक्त हैं, वे सत्शास्त्रों का सेवन करने से, और भगवदेकान्तिक संतों तथा शास्त्रों के संग से, भगवान के धाम के सुख को सभी सुखों से अत्यन्त अधिक जान लेते हैं। ॥२२॥

अनेनेति ।
इस प्रकार कृष्ण के सुख और अन्य सुखों के बीच महान और अत्यन्त अल्प होने का जो विवेकपूर्ण विचार है, उसी विचार के द्वारा, जो पुरुष प्रेमपूर्वक लक्ष्मीपति श्रीहरि का भजन करता है और नवधा भक्ति के रूप में उनकी सेवा करता है, उस भक्त के लिए सुन्दर विषयों की तुच्छता और अल्पता हो जाती है।॥२३॥

रमणीयेति ।
जिस देही को जो भी अत्यन्त सुन्दर विषयसुख प्राप्त होता है, वह भी वास्तव में भक्ति और स्वधर्म से उत्पन्न हुआ फल ही है, अर्थात् जो व्यक्ति थोड़ी सी भी भगवान की भक्ति के साथ अपने स्वधर्म का पालन करता है, उसके लिए वही रमणीय विषयसुख भी उसी का फल बन जाता है। ॥२४॥

साक्षादिति ।
जैसे प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण के समीप जो सुख सदा विद्यमान रहता है, वैसा सुख कहीं भी, किसी भी स्थान पर, किसी भी व्यक्ति को किसी भी प्रकार से प्राप्त नहीं होता। ॥२५॥

यथेति ।
जैसे दीपक के समीप अत्यन्त प्रकाश होता है। परन्तु उसी दीपक से थोड़ी दूरी पर वैसा प्रकाश नहीं रहता। और जब उससे और अधिक दूर चले जाएँ, तब तो प्रकाश का होना कहना ही क्या? — वहाँ तो बिल्कुल नहीं रहता। ॥२६॥

पूर्णेति ।
उसी प्रकार पूर्णानन्द के भण्डार, सम्पूर्ण आनन्द के समुद्र श्रीकृष्ण के समीप, जो सुख एकान्तिक भक्त को प्राप्त होता है, वैसा सुख उनसे दूर किसी स्थान पर नहीं मिलता। ॥२७॥

भक्तेनेति ।
इसलिए बुद्धिमान भक्त को इस प्रकार प्रयास करना चाहिए कि वह अपने आचरण से ऐसा बने कि कृष्ण के समीप रहने की अवस्था में स्थित हो सके। अर्थात् अपने एकान्तिक धर्म में दृढ़ रहने का प्रयत्न करना चाहिए। ॥२८॥

रम्येति ।
जो भक्त रमणीय ग्राम्य विषयों में आसक्त होकर मायिक विषयभोग में लग जाते हैं, वे कृष्ण से दूर हो जाते हैं। वे अपने शरीर, वाणी और मन से एकान्तिक भक्ति नहीं करते। ऐसे भक्त काल के द्वारा नष्ट हो जाने वाले मनोरथों वाले बनकर विषयों के साथ ही नष्ट हो जाते हैं। ॥२९॥

कालेति ।
इसलिए बुद्धिमान भगवदेकान्तिक भक्त, जो वस्तुओं के नाशवान स्वरूप को जानते हैं, वे काल के द्वारा नष्ट हो जाने वाले मायिक विषयों में, चाहे वे कितने ही रमणीय क्यों न हों, सर्वथा प्रीति को त्यागकर साक्षात् कृष्ण का भजन करते हैं। ॥३०॥

इस बात को और दृढ़ करने के लिए, क्रमशः बढ़ते हुए सुखों का वर्णन करके भगवान के सुख की श्रेष्ठता को तीन श्लोकों द्वारा पुनः बताया गया है।

नृणामिति ।
मनुष्यों के सुख से राजा का सुख अधिक होता है। राजा के सुख से देवताओं का सुख अधिक होता है। देवताओं के सुख से इन्द्र का सुख अधिक होता है। और इन्द्र के सुख से ब्रह्मा का सुख भी अधिक होता है। ॥३१॥

वैराजस्येति ।
ब्रह्मा के सुख से वैराज पुरुष का सुख अधिक है। उससे प्रधान पुरुष का सुख अधिक है। उससे मूल प्रकृति के स्वामी, महा-माया के अधिपति महापुरुष का सुख और अधिक है।॥३२॥

तत इति ।
उससे भी अधिक अक्षरब्रह्म का सुख है। और अक्षरब्रह्म के सुख से भी कृष्ण से सम्बन्धित सुख अत्यन्त अधिक है, क्योंकि कृष्ण अनन्त और अतिशय सुख के सागर हैं। इस प्रकार निगम (वेद), आगम (तंत्र), और पुराणों में कहा गया है। मूर्तिमान (साकार रूप वाले) वेदादि शास्त्र इसके विषय में ऐसा ही वर्णन करते हैं।। जैसे आनन्दवल्ली श्रुति में

‘सैषानन्दस्य मीमांसा भवति’ इत्यारभ्य ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ (तैत्तिरीय उपनिषद्, आनन्दवल्ली, अनुवाक २.१ से लेकर २.१७ तक) अर्थात् “यह आनन्द की मीमांसा है” से आरम्भ होकर “जिससे वाणी निवृत्त हो जाती है” तक।

आदि कहा गया है,

आनन्दमयोऽभ्यासादिति न्यायश्च अर्थात् “आनन्दमयः अभ्यासात्” (ब्रह्मसूत्र १.१.१२) यह न्याय भी (अर्थात् परमात्मा/ब्रह्म आनन्दमय/आनन्दस्वरूप है—यह अभ्यास से सिद्ध होता है)।

यह न्याय भी यही बताता है। ॥३३॥

एवमिति ।
इस प्रकार भगवान की मूर्ति में स्थित महान सुख का विचार करने से, भगवान से भिन्न अन्य सभी सुख मेरे मत में तुच्छ और अत्यन्त अल्प प्रतीत होते हैं। ॥३४॥

यस्येति ।
जिस हरि के एकान्तिक भक्त की बुद्धि उस भक्ति के कारण निर्मल हो जाती है, उसी भक्त को इस प्रकार के विचार से ग्राम्य और मायिक विषयसुखों में पूर्ण उदासीनता हो जाती है। ॥३५॥

बुद्धिमानिति ।
इसलिए ऐसा निर्मल बुद्धि वाला हरि का एकान्तिक भक्त ही मुझे प्रिय है, क्योंकि ऐसे भक्त को श्रीहरि के सुख की प्राप्ति की इच्छा के कारण अन्य मायिक विषयों में कभी भी रुचि नहीं होती। ॥३६॥

यूयमिति ।
हे सन्तो! तुम भी बुद्धिमान हो। इसलिए सभी विचारों में से मेरे इस पूर्व बताए गए विचार को ही श्रेष्ठ मानकर स्वीकार करो। ॥३७॥

एतदिति ।
जिस मुमुक्षु एकान्तिक भक्त के मन में यह विचार दृढ़ हो जाता है, वह भक्त यदि किसी घने जंगल में भी हो, तो भी वह अपने को बहुत से लोगों से घिरा हुआ मानता है और स्वयं को सुखी समझता है। ॥३८॥

एष इति ।
ऐसा दृढ़ विचार वाला भक्त यदि इन्द्रलोक में भी रहता हो, तब भी वह अपने को वन में रहने वाला ही मानता है, और इन्द्रलोक के सुख से स्वयं को कभी भी वास्तव में सुखी नहीं मानता। ॥३९॥

हरीति ।
हे साधुओ!श्रीकृष्ण के महान और परिपूर्ण सुख की प्राप्ति के लिए मैंने यह विचार प्राप्त किया है। तुम सब बुद्धिमान होकर गृहाश्रम के सुखों को त्यागकर, प्रसन्नता के साथ इस विचार को दृढ़ करो। तब मुक्तानन्द आदि सन्त और मयराम भट्ट आदि गृहस्थ भक्त अत्यन्त प्रसन्न होकर बोले — “हे हरि! आप जैसा कहते हैं, हम वैसा ही करेंगे।” ऐसा कहकर उन्होंने प्रेमपूर्वक श्रीहरि को प्रणाम किया। ॥४०॥

यः स्वभक्तान् स्वसौख्यस्य निरवध्यतिशायिताम् । अब्रवीच्छ्रीहरिर्मह्यं दत्तात्स्वसुखमेव सः ॥१॥
जो श्रीहरि अपने भक्तों को अपने ही अनन्त और अतिशय सुख की महिमा बताते हैं, वे मुझे भी वही अपना सुख प्रदान करें।

इस प्रकार श्रीमान् एकान्तिक धर्म के प्रवर्तक, श्रीहरि के एकान्तिक उपासक, भगवान श्रीहरिकृष्ण के पुत्र रघुवीराचार्य द्वारा रचित श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु की टीका में यह १२७वाँ तरंग (अध्याय) समाप्त हुआ। ॥१२७॥१॥

127th Tarang#

  • May that Shri Hari, who makes His own numerous devotees extremely happy through the nectar of His words, be our Lord Hari-Krishna, the bestower of intelligence, who continues to shower compassion upon us like an ocean of mercy in the form of a father. ॥1॥
  • I shall expound, according to my understanding, the seven auspicious Waves related to Panchalkhet in Harivakyasudhasindhu. ॥2॥
  • There, right at the beginning, the exposition of that thought has been given, by means of which — those five objects (sound, touch, form, taste, smell) that appear to arise from Maya and seem charming and attractive in appearance — become insignificant. ॥3॥

शकेति ।
“Shaka” — The first half of this word has already been explained earlier. In Samvat 1877, on the fourth day of the bright fortnight of Phalguna month — this nectar of Shri Hari’s words manifested. ॥1॥

पञ्चालेति ।
On that very date, at the place named Panchalkhet, in the principal Panchal village prosperous with agriculture — inside the fort of King Hemant Raja (Jinabhai), on the outer platform (elevated dais) of the palace of King Hemantsinh, on a very superior seat spread with cushions etc., on a backrest and bed-like seat — wearing fine white cloth, clad in extremely pure white garments over the entire body, at that time with a turban tied on the head, the right eyebrow slightly lowered — in such a recognizable form, Shri Hari was seated there (present). ॥2॥

त्यागिभिरिति ।
Surrounded by household devotees who had come from various countries, encircled on all sides in the assembly — those Shri Hari, at the end of the evening Arati, began questioning the great virtuous, excellent saints — among whom principally Muktanand Swami etc. sadhus were there (and along with them Mayaram Bhatt etc. other Hari devotees, indicated here) —
It should also be understood that at that time Shri Hari was seated on a seat situated at the side —
This was stated by the sadhus who directly witnessed that occasion. ॥3॥

भक्तेनेति ।
O Sadhus! He (the devotee) who is firm in his own dharma, properly established in his respective svadharma,
who has love for Rama (Lakshmi) pati, the direct Shri Krishna, who practices the ninefold devotion with love —
By such a devotee, for one who desires to abandon the affection and attachment that exists toward all Maya-bound objects distinct from God (that is, all enjoyable things of the world) — what kind of contemplation should be done —
this is what is being asked here. ॥4॥

येनेति ।
“By which thought” — may these five objects that appear charming in sight become equal to other unpleasing and condemned objects — or, becoming even inferior to them, appear more insignificant than the condemned objects — tell me such a thought, all of you explain it to me. ॥5॥

इतीति ।
“Thus” — In this manner, when questioned by Shri Hari, those great saints — began to express the complete comprehensive thought that had been determined by each one individually, decided through their own discrimination. Having heard that thought spoken by those saints —
Lord Shri Hari said. ॥6॥

श्रुत इति ।
O Sadhus! I have properly heard your thought. Now at this time, whatever is my own definite and true thought, that I tell all of you. Therefore, paying attention, concentrating the mind, listen to this attentively — hear it well. ॥7॥

सच्छास्त्रेति ।
O Sadhus! When the thought of Shri Krishna’s happiness is considered through the statements of true scriptures, then — even that which appears charming in sight, all illusory material happiness and object-related happiness of Maya,
attains insignificance, extreme littleness — that is, condemnable inferiority. ॥8॥

In this way, what was stated generally is now being repeated specifically.

It is also established from the statements of the great men of ancient times — Narada, Shukadeva, Dhruva, Indra etc. From the statements of these great men situated in the true scriptures (Shrimad Bhagavat etc.) also, the greatness and infinite superiority (supremacy) of Shri Krishna-related happiness is ascertained. On the contrary, other happinesses are insignificant compared to Bhagavat happiness, and illusory happinesses are extremely meager — this too is ascertained.

And it is said in Shrimad Bhagavat —

  • तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदः (भा. १.५.१८) — The wise person should strive only for that by which the supreme happiness is attained.
  • प्रेमातिशयेन निभिन्न-पुलकाङ्गोऽतिनिवृतः (भा. १.६.१८) — Due to excessive love, the body becomes thrilled and extremely delighted.
  • निरस्त-साम्यातिशयेन राधसे (भा. २.४.१४) — Happiness endowed with superiority, free from equality, is attained.
  • विचक्षणा यत् चरणोपसादनात् (भा. २.४.१६) — The wise take shelter at whose feet.
  • या निवृत्तिस्तनुभृतां तव पादपद्म-ध्यानादि (भा. ४.९.१०) — The cessation (liberation) of embodied beings occurs through meditation on Your lotus feet.
  • यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयस्-वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः (भा. ६.१२.२२) — He whose devotion is to Lord Hari, the Lord of the highest welfare — sporting in the ocean of nectar, what is the use of petty dug-out pond water? ॥9॥

In this way, having stated the superiority of Krishna-happiness from the words of great men situated in true scriptures by saying the superiority of Krishna-happiness, now further (the meaning of Upanishad statements). —

  • रसो वै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति (तैत्तिरीय आनन्दवल्ली ७.१) — He (the Supreme Self/God) is of the nature of Rasa. Only by obtaining Rasa does the jiva become blissful.
  • एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृहदारण्यक ४.३.३२) — All other beings live merely on a fraction of this very bliss. And the verses of Shrimad Bhagavat —
  • त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा (भा. १०.६०.३८) — O Lord! You alone are the embodiment and fruit of all purusharthas (dharma, artha, kama, moksha).

Keeping all this in mind, even compared to perishable happinesses like heaven etc., God’s happiness is supreme, extremely abundant, and infinite — with this intention, it is being stated in 24 verses.

भारत इति
O Sadhus! In Bharatvarsha (in Mahabharata, Puranas, Shrimad Bhagavat etc.), Shri Hari (Krishna) has always been described as having form that is, possessing an eternal, divine, personal form. Therefore, precisely because of having such a form, They are also described as the Creator, Sustainer, and Destroyer of the universe.

In the Mahabharata (Bhagavad Gita) —

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते (गी. १०.८) — I am the source of all; from Me everything proceeds.

In Shrimad Bhagavat —

स वा अयं सख्यनुगीत-सत्कथः इत्यादि (भा. १.१०.२४). — He is the same Lord Shri Krishna whose pure stories are sung by His friends, and who is described even by the profound knowers of the Vedas. He is the one Supreme God who creates, sustains, and destroys the world through His lila, yet remains unattached to it.

Also in other Puranas —

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्मा सृजति सुव्रत । विष्णुः पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः इत्यादि (नारद पुराण आदि). — By whose command Brahma creates the universe, Vishnu sustains it, and Rudra destroys it — that same Lord is the bestower of liberation. ॥10॥

सदिति ।
From सत् meaning sat-chit-ananda form, निर्गुण meaning devoid of the illusory qualities beginning with sattva, अनादि-अन्त meaning without beginning or end, that which is Akshar Brahma, that is this Shri Hari’s abode meaning the place of residence, so it has been said. And it is stated in Shrimad Bhagavat —

  • दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योतिः सनातनम् (भा. १०.२८.१४-१५)
    The greatly compassionate Lord Hari showed the gopas His own abode (Vaikuntha/Goloka), which is beyond tamas (darkness/Maya) — that is truth, knowledge, infinite, Brahma-effulgence, eternal.
  • तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः (भा. ३.११.४१)
    The wise call that Akshar Brahma the cause of all causes. That supreme abode is directly Vishnu’s — the direct abode of the great-souled Purusha (Purushottama).
    ॥11॥

ईदृगिति ।
“ईदृक्” meaning such, of this kind — the master of such an Akshar-dhama is self-effulgent, meaning He is self-illuminated, and whose form is by nature the support of supremely excellent light. He is the Lord, meaning extremely powerful and all-capable. That is this Shri Hari. They unite those jivas who have arisen from Maya, who due to the influence of the glance of the Purusha (stimulated by His will) (in prakriti), having been in the state of sleep earlier (during pralaya), are now turned toward birth, unite them with intellect, senses, mind, and vital forces. In the same way it is said in Shrimad Bhagavat —

बुद्धीन्द्रियमनः प्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः।
Meaning — The Lord created for the living beings intellect, senses, mind, and vital forces.

॥12॥

श्रेष्ठेति ।
Thereafter meaning after that, immediately after that. That all-pervading, extremely powerful and all-capable Shri Hari, for the sake of the happiness of those jivas whom He has manifested, creates completely all kinds of enjoyments — superior, medium, and inferior — that is, the happinesses obtained from enjoyment of objects, and also the places of such enjoyments. ॥13॥

ब्रह्मेति ।
Beginning from Brahma etc., that is from Virinchi onward up to the subtle insects, ending with extremely subtle living forms, all such embodied jivas, according to their respective karmas, in sequence and in due order, attain and experience those enjoyments. ॥14॥

उत्तमा इति ।
Among those superior, medium, and inferior objects, the five superior objects are also created by that very Krishna. In reality, they are made for this purpose only — that the suffering arising from inferior object-enjoyment, that is, the affliction produced from enjoyment of base objects, may be pacified and its cessation may occur. ॥15॥

This very meaning is clarified by means of an illustration.

यथेति ।
Just as some person is extremely wealthy, endowed with immense riches, and also intelligent and of firm religious conviction — such a superior merchant, that is a seth, whom in common language is called ‘shahukar seth’, for the sake of obtaining happiness for extremely poor and destitute travelers, plants on both sides of the road trees with abundant shade, such as banyan trees etc. ॥16॥

प्रपा इति ।
And further, he causes to be built on the road drinking sheds, that is, water-supply stations. He also causes beautiful dharma-shalas to be constructed, buildings suitable for travelers to stay. In those dharma-shalas he arranges, in a proper manner without obstructing varnashrama dharma, the giving of food and hospitality etc. ॥17॥

तथेति ।
In the same way Krishna, who is Himself Shri Hari, for the sake of the happiness of some fortunate deities — such as Brahma, Indra etc. gods — and also for similarly meritorious human beings, such as kings and wealthy persons, creates beautiful objects. ॥18॥

अनेकेति ।
Even great gods like Brahma and Indra are like paupers in front of Hari, the Lord of countless millions of universes. Just as poor people desiring enjoyment fulfill their wishes only by the enjoyments granted by some rich person, similarly Brahma etc. also fulfill their desires only by the enjoyments granted by Shri Hari, not by their own independence — this is the purport. ॥19॥

Now the superiority of happiness related to God is shown by means of an illustration.

यथेति ।
Just as wise persons, seeing the happiness provided for travelers on the road by a rich man, that is, buildings etc. made for travelers, conclude that in the house of that rich man there must certainly be even greater happiness than that. ॥20॥

तथेति ।
Similarly, wise persons, understanding the charming object-happiness described in scriptures for Brahma, Indra etc. jivas, realize that the happiness related to Shri Hari is greater than that and supremely superior even to Brahma’s happiness. ॥21॥

धीमन्त इति ।
In this manner, the wise, who are exclusive devotees of God, by serving true scriptures, and by association with exclusive devotees of God and scriptures, come to know the happiness of God’s abode as far superior to all happinesses. ॥22॥

अनेनेति ।
Through this discriminating thought that recognizes the immense greatness of Krishna’s happiness and the extreme littleness of other happinesses, for the person who lovingly worships Lakshmipati Shri Hari and serves Him in the form of ninefold devotion, the insignificance and meagerness of beautiful objects comes about. ॥23॥

रमणीयेति ।
Whatever supreme charming object-happiness is obtained by any embodied being, that too is in reality the fruit born from devotion and svadharma, meaning for the person who observes his svadharma even with a little devotion to God, that very charming object-happiness becomes his fruit. ॥24॥

साक्षादिति ।
Just as the happiness that always exists in the immediate presence of direct Shri Krishna, such happiness is never obtained anywhere, in any place, by any person, in any manner whatsoever. ॥25॥

यथेति ।
Just as there is intense light near a lamp. But at a little distance from that same lamp such light does not remain. And when one goes even farther away, what is there to say about the existence of light? — there it is completely absent. ॥26॥

पूर्णेति ।
In the same way, near the storehouse of complete bliss, the ocean of perfect bliss Shri Krishna, the happiness that an exclusive devotee obtains, such happiness is not found anywhere far from Him. ॥27॥

भक्तेनेति ।
Therefore, the intelligent devotee should endeavor in such a way that by his conduct he becomes situated in the state of remaining near Krishna. That is, he should strive to remain firm in his exclusive dharma. ॥28॥

रम्येति ।
Those devotees who become attached to charming worldly objects and engage in illusory object-enjoyment, they become distant from Krishna. They do not perform exclusive devotion with body, speech, and mind. Such devotees, having desires destroyed by time, perish along with the objects. ॥29॥

कालेति ।
Therefore, wise exclusive devotees of God, knowing the perishable nature of things, completely abandon affection for illusory objects that are destroyed by time, however charming they may be, and worship direct Krishna. ॥30॥

To further strengthen this statement, by describing progressively greater happinesses, the superiority of God’s happiness is again stated in three verses.

नृणामिति ।
The happiness of human beings is less than the happiness of a king. The happiness of a king is less than the happiness of the gods. The happiness of the gods is less than the happiness of Indra. And the happiness of Indra is less than the happiness of Brahma also. ॥31॥

वैराजस्येति ।
The happiness of Brahma is less than the happiness of Vairaja Purusha. That is less than the happiness of Pradhan Purusha. That is less than the happiness of the Lord of original nature, the master of great Maya, the Mahapurusha. ॥32॥

तत इति ।
Even greater than that is the happiness of Akshar Brahma. And greater even than the happiness of Akshar Brahma is the happiness related to Krishna, because Krishna is the ocean of infinite and supreme happiness. In this way it is stated in Nigama (Vedas), Agama (Tantras), and Puranas. The personified (saguna) Vedas etc. scriptures describe it in the same manner. As in the Anandavalli Shruti

‘सैषानन्दस्य मीमांसा भवति’ इत्यारभ्य ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ (तैत्तिरीय उपनिषद्, आनन्दवल्ली, अनुवाक २.१ से लेकर २.१७ तक) Meaning “This is the inquiry into bliss” beginning up to “whence speech returns”.

etc. is said,

आनन्दमयोऽभ्यासादिति न्यायश्च meaning “Anandamaya due to repetition” (Brahma Sutra 1.1.12) this maxim also (that is, the Supreme Self/Brahma is of the nature of bliss — this is established by repetition).

This maxim also indicates the same. ॥33॥

एवमिति ।
In this manner, by contemplating the great happiness present in the form of God, all other happinesses distinct from God appear insignificant and extremely meager in my opinion. ॥34॥

यस्येति ।
For the exclusive devotee of Hari whose intellect becomes pure due to that devotion, complete indifference arises toward worldly and illusory object-happinesses through such contemplation. ॥35॥

बुद्धिमानिति ।
Therefore, such a pure-minded exclusive devotee of Hari is dear to me, because due to the desire for obtaining Shri Hari’s happiness, such a devotee never has attraction toward other illusory objects. ॥36॥

यूयमिति ।
O Saints! You too are wise. Therefore, among all thoughts, accept this thought that I have stated earlier as the best. ॥37॥

एतदिति ।
For the mumukshu exclusive devotee in whose mind this thought becomes firm, even if that devotee is in a dense forest, he considers himself surrounded by many people and regards himself as happy. ॥38॥

एष इति ।
Such a devotee with firm thought, even if residing in Indraloka, considers himself as dwelling in a forest, and never regards himself as truly happy due to the happiness of Indraloka. ॥39॥

हरीति ।
O Sadhus! For the attainment of the great and perfect happiness of Shri Krishna I have obtained this thought. All of you, being wise, abandoning the pleasures of household life, with joy make this thought firm. Then Muktananda etc. saints and Mayaram Bhatt etc. household devotees, extremely pleased, said — “O Hari! As You say, so shall we do.” Having said this, they offered loving obeisance to Shri Hari with deep affection. ॥40॥

यः स्वभक्तान् स्वसौख्यस्य निरवध्यतिशायिताम् । अब्रवीच्छ्रीहरिर्मह्यं दत्तात्स्वसुखमेव सः ॥१॥
May that Shri Hari who declares to His devotees the boundless superiority of His own happiness, grant me also that very happiness of His.

Thus ends the 127th Wave (Tarang) in the commentary on Shri Harivakyasudhasindhu composed by Acharya Raghuvir, the son of Lord Shri Harikrishna, the promoter of exclusive dharma, the exclusive worshipper of Shri Hari. ॥127॥1॥