શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ - સદ્‍ગુરુ શ્રી શતાનંદ સ્વામી દ્વારા રચિત સંસ્કૃત રૂપાંતરણ

अस्ति श्रीमति गोलोके सर्वलोकविभूषणे । नित्याविर्भूतममलं कार्ष्णं धामोत्तमोत्तमम् ॥७॥
अप्रमेयमनाद्यं तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् । अखण्डं सच्चिदानन्दरूपं मायातमः परम् ॥८॥
कोटिकोट्यर्कचन्द्राग्निप्रभाभासुरमुज्ज्वलम् । भक्तैरेकान्तिकैरेव प्राप्यं कृष्णप्रसादतः ॥९॥
यदुच्यते ब्रह्मपुरं ब्रह्म चामृतमक्षरम् । चिदाकाशं च परमव्योमाथ परमं पदम् ||१०||
श्रीकृष्णो भगवाँस्तत्र सदा स्वामी विराजते । सप्रेमराधालक्ष्मीभ्यामर्च्यमानपदाम्बुजः ॥११॥
अक्षरात्माक्षरपरः सर्वकारणकारणम् । कर्ता नियन्ता सर्वेषां स्वप्रकाशश्च सर्ववित् ॥१२॥
नैकाण्डजननस्थानलयलीलश्च निर्गुणः । ब्रह्मभूतानन्तकोटिमुक्तोपास्याङ्घ्रिपङ्कजः ॥१३॥
मायापुरुषकालादिस्वशक्तिप्रेरको वशी । नैकब्रह्माण्डराजाधिराजः स्वच्छन्दवर्तनः ॥१४॥
कोटिकन्दर्पलावण्यो जलदश्यामसुन्दरः । अनर्घ्यदिव्यविविधवासो भूषणभूषितः ॥ १५ ॥
रत्नेन्दुसारमुकुटशेखरालिविराजितः । पूर्णशारदचन्द्रास्यमन्दहासमनोहरः ।।१६।॥
सदयाम्बुजपत्राक्षो मकराकृतिकुण्डलः । गोपीगोपानन्दकरो वेणुवादनतत्परः ॥१७॥
अनेककोटिसूर्येन्दुप्रकाशातिप्रभोज्ज्वलः । चक्रादिभिर्मूर्तिमद्भिः सेवितश्च निजायुधैः ॥१८॥
श्रीदामाद्यैश्च नन्दाद्यैः पार्षदप्रवरैस्तथा । अणिमादिभिरैश्वयैविद्याद्याभिश्च शक्तिभिः ॥१९॥
अनन्तकल्याणगुणरत्नाब्धिर्दिव्यविग्रहः । संस्तूयमानचरितो मूर्तेश्च निगमैरपि ॥२०॥
व्यूहस्य वासुदेवादेः केशवादेश्च धारकः । वराहाद्यवताराणां धर्ता भक्तजनेष्टदः ॥२१॥
वेदादौ प्रोच्यते यश्च परंब्रह्म परात्परः । नारायणो वासुदेवस्तथा परमपूरुषः ॥२२॥
परमात्मा च विष्णुश्च प्रधानपुरुषेश्वरः । परमेश्वर ईशेशः पुरुषोत्तम इत्यसौ ॥२३॥
भगवानात्मनामात्मा वर्षे स भुवि भारते । प्रादुर्भवति सद्धर्मरक्षायै च युगे युगे ॥२४॥
साम्प्रतं च कलेः प्राप्य बलं भुवि समेधितैः । असुरांशगुरुक्ष्मेशैः क्लिष्टं धर्म सुरक्षितुम् ॥२५॥
अधर्म चोन्मूलयितुं पातुं भक्तानृषींञ्च सः । निजभक्तिं प्रथयितुं सर्वाभीष्टप्रदां पराम् ॥२६॥
स्वदिव्यमूर्ती जनताचेतसां च समाधये । सकलैश्वर्यजुष्टेन जीवकल्याणकारिणा ॥२७॥\

શ્રીગોલોકના મધ્યને વિષે ભગવાનનું અક્ષરધામ છે, તે કેવું છે? તો કોટિ કોટિ સૂર્ય, ચંદ્ર ને અગ્નિ તે સરખું પ્રકાશમાન છે ને દિવ્ય છે ને અત્યંત શ્વેત છે ને સચ્ચિદાનંદરૂપ છે; અને જેને બ્રહ્મપુર કહે છે, અમૃતધામ કહે છે, પરમ પદ કહે છે, અનંત અપાર કહે છે, બ્રહ્મ કહે છે, ચિદાકાશ કહે છે. એવું જે એ અક્ષરધામ તેને વિષે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન જે તે સદાય વિરાજમાન છે. ॥૭॥

તે કેવા છે? તો જેને પુરુષોત્તમ કહે છે, વાસુદેવ કહે છે, નારાયણ કહે છે, પરમાત્મા કહે છે, બ્રહ્મ કહે છે, પરબ્રહ્મ કહે છે, ઈશ્વર કહે છે, પરમેશ્વર કહે છે, વિષ્ણુ કહે છે. ॥૮॥

અને વળી તે ભગવાન કેવા છે? તો ક્ષર-અક્ષર થકી પર છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વકર્તા છે, સર્વના નિયંતા છે, સર્વના અંતર્યામી છે, સર્વ કારણના કારણ છે, નિર્ગુણ છે, સ્વપ્રકાશ છે, સ્વતંત્ર છે. ॥૯॥

અને બ્રહ્મરૂપ એવા જે અનંત કોટિ મુક્ત તેમને ઉપાસના કરવા યોગ્ય છે. ॥૧૦॥

અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડની જે ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ ને પ્રલય તે રૂપ છે લીલા જેની એવા છે. અને પ્રકૃતિપુરુષ, કાળ, પ્રધાનપુરુષ ને મહત્તત્ત્વાદિક એ જે પોતાની શક્તિઓ તેના પ્રેરક છે. અને અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ છે. ॥૧૧॥

ને સદા કિશોરમૂર્તિ છે, ને કોટિ કોટિ કંદર્પ સરખા સુંદર છે, અને નવીન મેઘ સરખો શ્યામ છે વર્ણ જેનો એવા છે. ॥૧૨॥

અને અમૂલ્ય ને દિવ્ય એવાં જે નાના પ્રકારનાં વસ્ત્ર ને આભૂષણ તેણે યુક્ત છે. ॥૧૩॥

અને કાનને વિષે મકરાકાર કુંડળ ધરી રહ્યા છે, અને મસ્તકને વિષે નાના પ્રકારનાં રત્ને જડિત એવો જે મુકુટ તેને ધરી રહ્યા છે, અને શરદ ઋતુનું જે કમળ તેની પાંખડી સરખાં અણિયાળાં છે નેત્રકમળ જેનાં એવા છે. ॥૧૪॥

અને રૂડું એવું જે સુગંધીમાન ચંદન તેણે કરીને ચર્ચ્યાં છે અંગ જેનાં એવા છે. અને મધુરે સ્વરે કરીને વેણુને વજાડે છે. ॥૧૫॥

અને રાધિકાજી ને લક્ષ્મીજી તેમણે પૂજ્યા છે. ॥૧૬॥

અને મૂર્તિમાન એવાં જે સુદર્શનાદિક આયુધ તથા નંદ, સુનંદ ને શ્રીદામાદિક જે અસંખ્ય પાર્ષદ તેમણે સેવ્યા છે. ॥૧૭॥

અને કોટિ કોટિ સૂર્ય-ચંદ્ર સરખા પ્રકાશે યુક્ત છે મૂર્તિ જેણા એવા છે. ॥૧૮॥

અને અનંત કોટિ એવા જે કલ્યાણકારી ગુણ તેણે યુક્ત છે. ॥૧૯॥

અને ધર્મ, જ્ઞાન ને વૈરાગ્યાદિક જે ઐશ્વર્ય તથા અણિમાદિક જે સિદ્ધિઓ તેમણે સેવ્યાં છે ચરણકમળ જેનાં એવા છે. ॥૨૦॥

અને મૂર્તિમાન એવા જે ચાર વેદ તેમણે સ્તુતિને કર્યા છે. ॥૨૧॥

અને વાસુદેવાદિક જે ચતુર્વ્યૂહ તથા કેશવાદિક જે ચોવીસ મૂર્તિઓ તથા વરાહાદિક અવતાર એ સર્વેના ધરનારા છે. ॥૨૨॥

અને યુગે યુગે ભારતવર્ષમાં સદ્ધર્મની રક્ષા કરવા માટે પ્રગટ થાય છે. ॥૨૩॥ ॥૨૪॥

અને વર્તમાન કલિયુગમાં અસુરાંશ ગુરુ-રાજાઓથી પીડિત ધર્મની રક્ષા, અધર્મનો નાશ, ભક્તો-ઋષિઓનું પાલન, પોતાની પરા ભક્તિનો પ્રચાર તથા જનસમુદાયના ચિત્તમાં પોતાની દિવ્ય મૂર્તિની સ્થાપના કરવા માટે સકલ ઐશ્વર્યયુક્ત રૂપે પ્રગટ થયા છે. ॥૨૫॥ ॥૨૬॥ ॥૨૭॥

श्रीगोलोक के मध्य में भगवान का अक्षरधाम है, वह कैसा है? तो करोड़ों सूर्य, चन्द्र तथा अग्नि के समान प्रकाशमान तथा दिव्य है, अत्यन्त श्वेत है तथा सच्चिदानन्दरूप है; और जिसे ब्रह्मपुर कहते हैं, अमृतधाम कहते हैं, परम पद कहते हैं, अनन्त अपार कहते हैं, ब्रह्म कहते हैं, चिदाकाश कहते हैं। ऐसे उस अक्षरधाम में श्रीकृष्ण भगवान सदा विराजमान हैं। ॥७॥

वे कैसे हैं? तो जिन्हें पुरुषोत्तम कहते हैं, वासुदेव कहते हैं, नारायण कहते हैं, परमात्मा कहते हैं, ब्रह्म कहते हैं, परब्रह्म कहते हैं, ईश्वर कहते हैं, परमेश्वर कहते हैं, विष्णु कहते हैं। ॥८॥

और वे भगवान कैसे हैं? तो क्षर-अक्षर से परे हैं, सर्वज्ञ हैं, सर्वकर्ता हैं, सभी के नियन्ता हैं, सभी के अन्तर्यामी हैं, सभी कारणों का कारण हैं, निर्गुण हैं, स्वप्रकाश हैं, स्वतन्त्र हैं। ॥९॥

और ब्रह्मरूप अनन्तकोटि मुक्त उनकी उपासना करने योग्य हैं। ॥१०॥

और अनन्तकोटि ब्रह्माण्डों की उत्पत्ति, स्थिति तथा प्रलय उनके लिए मात्र लीला है। और प्रकृति-पुरुष, काल, प्रधान-पुरुष तथा महत्तत्त्व आदि उनकी अपनी शक्तियाँ हैं जिन्हें वे प्रेरित करते हैं। और वे अनन्तकोटि ब्रह्माण्डों के राजाधिराज हैं। ॥११॥

वे सदा किशोर मूर्ति हैं, करोड़ों कामदेवों के समान सुन्दर हैं, और नवीन मेघ के समान श्याम वर्ण वाले हैं। ॥१२॥

और अमूल्य तथा दिव्य नाना प्रकार के वस्त्र तथा आभूषणों से युक्त हैं। ॥१३॥

कानों में मकराकार कुण्डल धारण किए हैं, मस्तक पर नाना प्रकार के रत्नों से जड़ित मुकुट धारण किए हैं, और शरद ऋतु के कमल की पंखुड़ियों जैसे कोमल नेत्रकमल हैं। ॥१४॥

अंगों पर उत्तम सुगन्धित चन्दन चर्चा किया है। और मधुर स्वर में वेणु बजाते हैं। ॥१५॥

राधिकाजी तथा लक्ष्मीजी उनके चरणों की पूजा करती हैं। ॥१६॥

मूर्तिमान सुदर्शन आदि आयुध तथा नन्द, सुनन्द तथा श्रीदामा आदि असंख्य पार्षद उन्हें सेवा करते हैं। ॥१७॥

करोड़ों सूर्य-चन्द्र के समान प्रकाश से युक्त मूर्ति वाले हैं। ॥१८॥

अनन्तकोटि कल्याणकारी गुणों से युक्त हैं। ॥१९॥

धर्म, ज्ञान तथा वैराग्य आदि ऐश्वर्य तथा अणिमा आदि सिद्धियाँ उनके चरणकमलों की सेवा करती हैं। ॥२०॥

मूर्तिमान चारों वेद उनकी स्तुति करते हैं। ॥२१॥

वासुदेव आदि चतुर्व्यूह तथा केशव आदि चौबीस मूर्तियाँ तथा वराह आदि अवतारों को धारण करने वाले हैं। ॥२२॥

युगे-युगे भारतवर्ष में सद्धर्म की रक्षा करने के लिए प्रकट होते हैं। ॥२३॥

वर्तमान कलियुग में असुरांश गुरु-राजाओं से पीड़ित धर्म की रक्षा, अधर्म का नाश, भक्तों-ऋषियों का पालन, अपनी परा भक्ति का प्रचार तथा जनसमुदाय के चित्त में अपनी दिव्य मूर्ति की स्थापना करने के लिए सकल ऐश्वर्ययुक्त रूप में प्रकट हुए हैं। ॥२४॥ ॥२५॥ ॥२६॥ ॥२७॥

In the center of Shri Goloka is the Lord’s Akshara-dhama (eternal abode). What is it like? It is radiant like billions of suns, moons, and fires; it is divine, supremely pure, and of the nature of eternal existence, consciousness, and bliss (sat-chit-ananda). It is called Brahmapura, Amrita-dhama, Parama-pada, Ananta, Apara, Brahma, and Chidakasha. In that Akshara-dhama, Shri Krishna Bhagavan eternally resides. ॥7॥

What is He like? He is called Purushottama, Vasudeva, Narayana, Paramatma, Brahma, Parabrahma, Ishvara, Parameshvara, Vishnu. ॥8॥

Moreover, what is that Bhagavan like? He is beyond kshara (perishable) and akshara (imperishable), omniscient, creator of all, controller of all, indweller of all, cause of all causes, nirguna (beyond material qualities), self-luminous, independent. ॥9॥

Infinite millions of liberated souls in Brahma-form are worthy of worshipping Him. ॥10॥

The creation, maintenance, and dissolution of infinite millions of universes are mere play (lila) for Him. Prakriti-purusha, kala, pradhan-purusha, and mahat-tattva etc. are His own powers that He inspires. He is the emperor of infinite millions of universes. ॥11॥

He is eternally in youthful form, beautiful like billions of Kamadevas, with a complexion dark like a fresh cloud. ॥12॥

He is adorned with priceless and divine varieties of garments and ornaments. ॥13॥

He wears makara-shaped earrings, a crown studded with various gems on His head, and His lotus-eyes are tender like the petals of an autumn lotus. ॥14॥

His limbs are anointed with excellent fragrant sandalwood. He plays the flute in a sweet voice. ॥15॥

Radhikaji and Lakshmiji worship Him. ॥16॥

Embodied weapons like Sudarshana and countless associates like Nanda, Sunanda, and Shridama serve Him. ॥17॥

His form is radiant like billions of suns and moons. ॥18॥

He is endowed with infinite millions of auspicious qualities. ॥19॥

Dharma, jnana, vairagya etc. powers and anima etc. siddhis serve His lotus feet. ॥20॥

The four embodied Vedas praise Him. ॥21॥

He sustains the chatur-vyuha like Vasudeva and the twenty-four forms like Keshava, as well as avatars like Varaha. ॥22॥

He manifests in Bharatvarsha in every yuga to protect true dharma. ॥23॥

In the present Kaliyuga, to protect the afflicted dharma from demoniac gurus and kings, destroy irreligion, protect devotees and rishis, propagate His supreme bhakti, and establish His divine form in the hearts of people, He has manifested in a form endowed with all opulences. ॥24॥ ॥25॥ ॥26॥ ॥27॥

સેતુમાળા ટીકા - પ્રથમ આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ દ્વારા રચિત સંસ્કૃત ટીકા

इत आरभ्य प्रथमतरङ्गारम्भात् प्रागुपोद्घातमाह । अस्तीति । सर्वलोकविभूषणे महावैकुण्ठ वैकुण्ठाव्याकृतादि सकललोकानामाभरणरूपे । श्रीमति निरवधिकातिशयशोभायुक्ते । गोलोके महामायान्धतमसपरतरचिदम्बरान्तःस्थगोलोकाख्यपदे विषये । नित्याविर्भूतं सर्वदैव ध्रुवतया वर्तमानम् । अमलं मायाकार्यरूपदोषवर्जितम् । अत एव । उत्तमोत्तमं सर्वोत्कृष्टेभ्यो गोलोकादिधामभ्योऽप्यत्युत्कृष्टम् । कार्ष्ण कृष्णापराह्वयश्रीहरिकृष्णभगवत्सम्बन्धि । धाम पदम् । अस्ति विद्यते ॥७॥

एतद्विशिनष्टि त्रिभिः । अप्रमेयमिति । अप्रमेयमपरिछेद्यम् । यतः । अनाद्यन्तमाद्यन्तवर्जितम् । तत्कुतः । निर्गुणं मायाकार्यभूतसत्त्वादिगुणवर्जितम् । अत एव । नित्यं सनातनम् । अद्वयमुपमानशून्यत्वादद्वितीयम् । अखण्डं चतुर्विधलयकारणकालकृतध्वंसवर्जितम् । सच्चिदानन्दरूपं स्वरूपनिष्ठसच्चिदानन्दधर्मम् । मायातमःपरं मायामूलप्रकृतिस्तस्याः परो मायापरः स चासावतमास्तमोवर्जितत्वात् सर्वदा प्रकाशमानो गोलोकः । उत्तरपदलोपीसमासः । तस्मात् परमग्रे वर्तमानम् ॥८॥

कोटीति । कोटिभिर्गुणिताः कोट्यः कोटिकोट्योऽपरिमिताः ये अर्कचन्द्राग्नयः सूर्यसोमहुताशनास्तेषां प्रभावद्भासुरमतिशयेन प्रकाशमानम् । अत एव । उज्ज्वलमुत्कृष्टश्वेतदीप्तिदीप्तम् । एकान्तिकैः स्वधर्मज्ञानवैराग्यरूपमूर्धहृत्पादाङ्गत्रययुक्तसमाहात्म्यभगवद्भक्तियुक्तत्वादेकान्तिकसंज्ञैः । भक्तैश्छंदानुवृत्तितया भगवन्तं भजमानैर्भक्तजनैः । कृष्णप्रसादतः स्वेष्टदेव श्रीहरिकृष्णभगवदनुग्रहत एव । प्राप्यमुपलभ्यम् ॥९॥

यदिति । यद्धाम । ब्रह्मपुरम् । ब्रह्म । अमृतम् । अक्षरम् । चिदाकाशम् । परमव्योम । अथ च । परमंपदम् । उच्यते श्रुतिस्मृत्यादिभिः कथ्यते । तद्यथा । छान्दोग्ये ‘एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्’ ‘अपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोक’ इत्यादि (छा. ८-१-५) । मुण्डकोपनिषदि च । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष स व्योम्यात्मा प्रतिष्ठितः (मुण्ड. २-२-७) । ‘स वै वेदैतत्परमं ब्रह्मधाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रमित्यादि’ (मुण्ड. ३-२-१) । ‘तदेतदजरममृतमिति श्रुति: (सुबा. ५) । ‘यदक्षरं वेदविदो वदन्ती’ति भगवद्गीतायाम् (गी. ८ - ११) । ’ तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् विष्णोर्धाम’ इति श्रीमद्भागवते (भा. ३-११-४०) । ‘चिद्व्योमनिलय’ इति श्रीभाष्ये । ‘परमे व्योमन्’ (तैत. २-१-१) ‘सर्वाभूतानि’ (छा. ३-१२-६) इति श्रुतिः । ‘तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय’ इति श्रुतिः (गो.पू.ता.-७) ॥१०॥

श्रीकृष्ण इति । तत्रेत्थम्भूते स्वधामनि । स्वामी स्वं क्षराक्षरादिनियमनैश्वर्यमस्यास्तीति ऐश्वर्यार्थात्स्वशब्दादामिनिच्प्रत्यये सिद्धमिदम् । तथा च सूत्रम् । स्वामिन्नैश्वर्ये इति । यद्वा । स्वामी स्वोधनेऽस्त्रियामित्यमरोक्तेः स्वं धनममति गच्छतीत्येवं शीलः स्वपूर्वात् गत्याद्यर्थादम् धातोस्ताच्छील्ये णिनिः । निरवधिकातिशयसम्पत्त्याढ्य इत्यर्थः श्रीकान्तत्वादिति भावः यद्वा स्वामी कालमायाक्षरब्रह्मनित्यैश्वर्याणिमाद्यनन्तशक्तिपतिः । ‘स्वामी त्वीश्वरः पतिरीशितेत्यमरः’ । यद्वा । ‘एक एव हरि: स्वामिशब्दवाच्योऽस्ति सर्वथा । अन्यस्तु तदुपास्त्याप्तगुणयोगात्तथोच्यत’ इति बृहद्विष्णुपुराणोक्तेः । स्वयं हरिः । श्रीकृष्णः सदानन्दमयः सन् । भगवान् भगशब्दवाच्यैश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नः सन् । सदा । विराजते । तं विशिनष्टि सार्धद्वादशश्लोकैः । सप्रेमेति । सप्रेम निरवधिकातिशयप्रीतिसहितं यथातथा । राधालक्ष्मीभ्याम् । अर्च्यमाने पदाम्बुजे चरणकमले यस्य सः । अस्यात्र राधालक्ष्मीसाहित्यं स्कान्दश्रीवासुदेवमाहात्म्यादवगन्तव्यम् ॥११॥

अक्षरेति । अक्षरात्मा अक्षरान्तर्यामी । ‘योऽक्षरमन्तरो यमयती ‘ति श्रुतेः (सुबा. - ७) । अक्षरपरः स्वरूप- स्वभाव - गुणादिभिः सर्वथाक्षरब्रह्मणोऽप्यत्युत्कृष्टः । ’ अक्षरात्परतः पर’ इति श्रुतेः (मुण्ड. २-१-२) । सर्वकारणकारणम् सर्वकारणानां महाप्रकृतिमहापुरुषादीनामपि कारणभूत इत्यर्थः । सर्वेषामनन्तकोटिब्रह्माण्डानाम् । कर्ता मूलप्रकृत्यक्षरपुरुषद्वारोत्पादकः । नियन्ता अन्तर्यामिशक्त्या तत्तत्कर्मानुसारेण तत्तच्छरीरलोकभोगैश्वर्याणां नियामकः । स्वप्रकाशोऽन्यप्रकाशनिरपेक्षस्वतः प्रचुरप्रकाशमूर्तिः । सर्ववित् सदा स्वतः सर्वज्ञः । यः सर्वज्ञः सर्वविदिति (मुण्ड. १-१-९) । ‘यो वेत्ति युगपत्सर्वं प्रत्यक्षेण सदा स्वत’ इति च श्रुतेः (न्यायतत्त्वम् - नाथमुनिप्रणित) ॥१२॥

नैति । नैकान्यनेकानि यान्यण्डानि ब्रह्माण्डानि तेषां जननमुत्पतिश्च स्थानं पालनं च लयः संहारश्च ते लीला क्रीडा यस्य सः । निर्गुणः प्राकृतगुणवर्जितः । ‘योऽसौ निर्गुण इत्युक्तः शास्त्रेषु जगदीश्वरः । प्राकृतैर्हेयसंयुक्तैर्गुणैर्हीनः स उच्यते’ इति पाद्मोक्तेः (पद्म पु. उत्तर खं अ-२२७ - ४०,४१) । ब्रह्मभूता ब्रह्मभावं प्राप्ता येऽनन्तकोटिमुक्ता अपरिमितमुक्तजनास्तैरुपास्ये सर्वदा सेवनीयेऽङ्घ्रिपङ्कजे चरणकमले यस्य सः ॥१३॥

मायेति । माया मूलप्रकृतिश्च पुरुषस्तदधिभूर्महापुरुषश्च कालस्तयोर्जगत्सर्गकर्मसंयोजकोऽनेहाश्च ते आदयो यासां ता याः स्वशक्तयो राज्ञोऽमात्यादय इव स्वपरिच्छदरूपास्तासां प्रेरकस्तत्तक्रियायां नियोजकः । वशी वशंवदशौचसत्यापहतपाप्मत्वादिगुणः । नैकब्रह्माण्डराजाधिराजोऽपरिमितब्रह्माण्डतदन्तर्वर्तिनामद्वितीयभूपतिः । स्वच्छन्दं कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थतारूपं स्वेच्छानुसारिवर्तनं यस्य सः ॥१४॥ कोटीति । कोटयः कोटिसंख्याकाः कन्दर्पाः मन्मथास्तेषामिव लावण्यं सौन्दर्यं यस्य सः । यद्वा । कोटिकन्दर्पेषु लावण्यं यस्य सः । कामोऽपि तपोभिर्यमाराध्य यतः सम्प्राप्तजगन्मोहनलावण्यो जातोऽस्तीति । जलदो नवीनमेघस्तद्वच्छ्यामः स्निग्धमेचकशरीरवर्णश्चासौ सुन्दरो मनोहरः । अनयैर्बहुमूल्यैर्दिव्यैरप्राकृतैर्विविधैर्नानाप्रकारैर्वासोभिर्वस्त्रैर्भूषणैराभरणैश्च भूषितोऽलङ्कृतः । यद्वा । अनर्घ्यदिव्यविविधवासो भूषणानि भूषितानि सम्प्राप्तशोभानि येन सः ॥१५॥

रत्नेति । रत्नेन्द्रसारैर्नवविध श्रेष्ठरत्नैः खचितं रत्नेन्द्रसारखचितं यत् मुकुटं कीरीटं तत्र याः शेखरालयो मौक्तिककुसुमापीडश्रेणयस्ताभिर्विराजितः शोभितः । ता विराजिता येनेति वा अत्रान्तरुत्तरपदलोपः समासः । पूर्णः षोडशकलश्वासौ शारदचन्द्रः शरत्पूर्णिमासुधांशुस्तद्वद्यदास्यमाह्लादकरमुखं तत्र मन्दहासो मितमधुरस्मितं तेन मनोहरः स मनोहरोऽनेकजनचित्ताकर्षको यस्य स इति वा ॥१६॥

सदयेति । अम्बुजपत्रे इव तरुणप्रफुल्लाम्बुजदले इव अक्षिणी नयने ते सदये निरवधिकातिशयकरुणापूर्ण यस्य सः । मकराकृतिनी अनतितरुणमीनाकारे कुण्डले रत्नेन्द्रनिचितकर्णवेष्टने यस्य सः। गोप्यो गोपाङ्गनाश्च गोपा आभीराश्च तेषामानन्दकरो निःसीमसुखप्रदः । वेणुवादने वंशीरन्ध्रमुखमारुतपूरणस्वरोत्पादने तत्परः प्रसितः ॥१७॥

अनेकेति । अनेककोटिनामसंख्यातानां सूर्येन्दूनां प्रभाकरसुधाकराणां प्रकाशेभ्यः प्रभाभ्योऽत्यतिशयिता या प्रभा प्रकाशस्तेनोज्ज्वलो दिप्यमानः । यद्वा । अनेककोटिसूर्येन्दून् प्रकाशयतीति तथाभूता यातिप्रभातिशयितकान्तिस्तयोज्ज्वलः । ‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वमि’ति श्रुतेः (मुण्ड २-२-१०, कठ. २-२-१५) । मूर्तिमद्भिः सशरीरैः । चकादिभिः सुदर्शनप्रभृतिभिः । निजायुधैः स्वकीयहेतिभिः । सेवितः सर्वदा कृताङ्गसंवाहनादिपरिचर्यः ॥१८॥

श्रीदामेति । श्रीदामा आद्यो मुख्यो येषां द्विभुजानां वीरभान्वादीनां तैः । नन्द आद्यः प्रधानं येषां चतुर्भुजानां सुनन्दादीनां तैश्च । पार्षदप्रवरैः परिचारकप्रवेकैः। अणिमादिभिः । ऐश्वर्यैरैश्वर्यसंज्ञाभिष्टाभिरणिमाप्रभृतिभिः सिद्धिभिरित्यर्थः । विद्या आद्या यासां श्री, पुष्टि गिरादीनां ताभिः । शक्तिभिश्च । मूर्तिमद्भिरिति लिङ्गविपर्ययेणाणिमादिष्वपि योजनीयम् । तथा चक्राद्यायुधवत्सेवित इत्यर्थः ॥१९॥

अनन्तेति । अनन्ता अपरिमिता ये कल्याणगुणाः कारुण्यवात्सल्यौदार्यादयः कल्याणकारिणः शुभा वा गुणास्त एव रत्नानि तेषामब्धिः रत्नानां समुद्रवदाधारः । दिव्यविग्रहोऽनादिसिद्धाप्राकृताकारः सुन्दरशरीरो वा । मूतैर्मूर्तिमद्भिः । निगमैश्चतुभिरपि वेदैः । संस्तूयमानानि सदा गीयमानानि चरितानि चरित्राणि यस्य सः । अपिश्चार्थे । ‘कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानमि’ति श्रीभागवतोक्तेः (भा.१०-२८-१७) ॥२०॥

व्यूहस्येति । वासुदेवादेर्वासुदेवादीनां चतुर्णाम् । केशवादेः केशवादीनां चतुर्विंशतिसंख्याकानां च । व्यूहस्य वृन्दस्य । धारक एतद्रूपेण प्रादुर्भवन् । ‘व्यूहः स्याद्बलविन्यासे निर्माणे वृन्दतर्कयोरिति’ मेदिनी । अयं व्यूहोद्भवः नञ्चरात्राज्ञ्ज्ञातव्यः । आयुधभेदेन केशवादिभेदः सिद्धार्थसंहिताया ज्ञेयः । वराहाद्यवताराणाम् । धर्ता धारकः। भक्तजनानां स्वं भजमानानां लोकानामिष्टं वाञ्छितार्थं ददातीति । स्वभक्तवाञ्छितपूरणायैतेषामवताराणां धारक इति हेतुगर्भमिदं विशेषणम् ॥२१॥

वेदेति । यः । असौ स्वामी। वेदादौ श्रुति, स्मृति, पुराणेतिहासादिसद्ग्रन्थेषु । परम् । ब्रह्म । परात्परः । नारायणः । वासुदेवः । तथा। परमपूरुषः ॥२२॥

परमात्मेति । परमात्मा । विष्णुः। प्रधानपुरुषेश्वरः । परमेश्वरः ईशेशः । पुरुषोत्तमश्च । इतिनामभिः। प्रोच्यते वेदाद्यभिज्ञैर्व्यासादिभिः कथ्यते । इतिद्वयोरेकान्वयः ॥२३॥

भगवानिति । आत्मनां सर्वक्षेत्रज्ञानाम् । आत्मान्तर्यामी भगवान् स स्वामी। भुवि पृथिव्याम् । तत्रापि । भारते । वर्षे खण्डे । युगेयुगे अनुयुगम् । सद्धर्मरक्षायै सतां धर्मस्य च रक्षणं विधातुम् । प्रादुर्भवति । अत्र प्रमाणवाक्यानि शिक्षापत्र्या ‘धर्मेण रहिता कृष्णभक्तिः कार्या न सर्वथे’ ति (शि. ३९) श्लोकस्यार्थदिपिकाटिकातः सविस्तरं बोध्यानि ॥२४॥

एवं सामान्यतस्तत्प्रादुर्भावरीतिमुक्त्वा साम्प्रतं सर्वावतारधारिणः स्वयं श्रीस्वामिनः सहेतुकं प्रादुर्भावं विशेषत आह साधैस्त्रिभिः । साम्प्रतमिति । साम्प्रतमेतर्हि । स्वेष्टदेवस्य श्रीहरेः स्वबुद्धौ साक्षाद्भावेन विद्यमानत्वाद्भूतस्य वर्तमानवनिर्देशः । भुवि पृथिव्याम् । कलेश्चतुर्थयुगस्य । बलं कामक्रोधादिसैन्यरूपं साहाय्यम् । प्राप्य । समेधितैः सम्यग्वृद्धि गतैः असुरांशा दैत्यांशैरुत्पन्ना ये गुरुक्ष्मेशा देशिका राजानश्च तैः क्लिष्ट सुतरां पीडितम् । धर्मम् । सुरक्षितुम् सुतरां परित्रातुम् ॥२५॥

अघर्ममिति । अधर्मम् धर्मविरुद्धमसुरगुरुनृपप्रवर्तितमुपधर्मम् । उन्मूलयितुं मूलादुत्पाट्यातीव दूरे क्षेप्तुम् । भक्तान् स्वकीयैकान्तिकभक्तजनान् । ऋषीनात्रेयशापोत्पन्नान् मरीच्यादिमुनीन् । चकाराद्भक्तिधर्मोद्धवाँश्च । पातुमसुरगुरुनृपकृतात्यर्दनादवितुम् । सर्वाभीष्टप्रदां सकलवाञ्छितार्थप्रदात्रीम् । परां स्वधर्माद्यङ्गत्रयसहितत्वात् सर्वोत्तमाम् । निजभक्ति माहात्म्यज्ञानोपेतां स्वकीयभजनरीतिम् । प्रथयितुं विस्तारयितुम् ॥२६॥

स्वेति । जनताचेतसां स्वमूर्तिप्रेक्षकजनवृन्दमानसानाम् । स्वदिव्यमूर्ती स्वकीयामायिकाकारे। समाधयेऽनायासेन निरोधं कर्तुम् । सः पूर्वोक्तो ब्रह्मपुराधिपतिः श्रीस्वामी । सकलैश्वर्यजुष्टेन पूर्वोक्तानन्तैश्वर्यशक्त्यादिनिषेवितेन जीवकल्याणकारिणा आश्रयमात्रेणापरिमितजिवपरमनिःश्रेयसप्रापकेन ॥२७॥

શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ - ઉપોદ્ઘાત (ગોલોક-વર્ણન અને ભગવાનનું દિવ્ય રૂપ-વર્ણન)#

આ સ્થળથી પ્રથમ તરંગના આરંભ પહેલાં ઉપોદ્ઘાત કહે છે.

સર્વ લોકોના આભૂષણરૂપ મહાવૈકુંઠ વગેરે બધા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ, અત્યન્ત શોભાયુક્ત ગોલોકમાં — જે મહામાયા અને અન્ધતમસથી પરે ચિદાકાશની અંદર આવેલો છે — ત્યાં સદા પ્રકટ રહેનારું, માયાના કાર્યરૂપ દોષોથી રહિત, બધા ધામોથી પણ અત્યન્ત ઉત્કૃષ્ટ, કૃષ્ણના અપર નામવાળા શ્રીહરિકૃષ્ણ ભગવાનથી સંબંધિત પરમ ધામ વિદ્યમાન છે. ॥૭॥

આને ત્રણ શ્લોકોથી વિશેષ રીતે કહે છે.

એ ધામ કોઈપણથી માપી શકાય એવું નથી, કારણ કે તે આદિ-અંતથી રહિત છે, સત્ત્વ-રજ-તમ આ માયાના ગુણોથી રહિત છે, તેથી સનાતન છે, ઉપમા વગરનું હોવાથી અદ્વિતીય છે, ચાર પ્રકારના પ્રલયના કારણ કાળથી પણ નાશ પામતું નથી, સ્વરૂપમાં સત્-ચિત્-આનંદમય છે, માયા અને મૂળ પ્રકૃતિથી પરે અને અંધકારરહિત હોવાથી સદા પ્રકાશમાન ગોલોક સૌથી ઉપર સ્થિત છે. ॥૮॥

કરોડો સૂર્ય, ચન્દ્રમા અને અગ્નિઓના પ્રકાશને પણ લાખો ગણો વધારી દેનારા પ્રભાવથી અત્યન્ત દીપ્તિમાન, તેથી ઉત્તમ સ્વચ્છ દીપ્તિથી યુક્ત, સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્યરૂપ માથા, હૃદય અને ચરણોવાળા ત્રણ અંગોથી યુક્ત એકાન્તિક ભક્તિવાળા એકાન્તિક ભક્તો દ્વારા માત્ર શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની કૃપાથી જ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. ॥૯॥

જે ધામને શ્રુતિ-સ્મૃતિ વગેરેમાં બ્રહ્મપુર, બ્રહ્મ, અમૃત, અક્ષર, ચિદાકાશ, પરમવ્યોમ તથા પરમપદ આવા નામોથી કહેવામાં આવ્યું છે, જેમ કે — છાન્દોગ્ય ઉપનિષદમાં “એતત્ સત્યં બ્રહ્મપુરમ્”, “અપહતપાપ્મા હ્યેષ બ્રહ્મલોકઃ” (છાં. ૮-૧-૫), મુન્ડક ઉપનિષદમાં “દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમ્ન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ” (મું. ૨-૨-૭), “તદેતદજરમમૃતમભયમ્” વગેરે, ગીતામાં “યદક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ” (ગી. ૮-૧૧), ભાગવતમાં “તદાહુરક્ષરં બ્રહ્મ સર્વકારણકારણમ્ વિષ્ણોર્ધામ” (ભા. ૩-૧૧-૪૦), ઋગ્વેદમાં “તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ” વગેરે. ॥૧૦॥

આવા પ્રકારના સ્વધામમાં ક્ષર-અક્ષર વગેરેના નિયમનરૂપ ઐશ્વર્યવાળા (અથવા જેમનું પોતાનું ધન અર્થાત્ અનન્ત સમ્પત્તિ છે), સદા આનંદમય શ્રીકૃષ્ણ ઐશ્વર્ય વગેરે છ ગુણોથી પૂર્ણ ભગવાન્ સદા વિરાજમાન રહે છે. તેમનું વર્ણન આગળ સાડા બાર શ્લોકોમાં કરવામાં આવ્યું છે.

જેમના ચરણકમલો અનન્ત પ્રેમ સહિત રાધા અને લક્ષ્મીજી દ્વારા અર્ચના કરવામાં આવે છે. (રાધા-લક્ષ્મી સાથેનું આ વર્ણન સ્કન્દ પુરાણના શ્રીવાસુદેવ માહાત્મ્યથી સમજવું.) ॥૧૧॥

અક્ષરમાં અન્તર્યામી, સ્વરૂપ, સ્વભાવ, ગુણ વગેરેથી અક્ષરબ્રહ્મથી પણ અત્યન્ત ઉત્કૃષ્ટ, મહાપ્રકૃતિ, મહાપુરુષ વગેરે બધા કારણોનું પણ કારણ, અનન્ત કરોડ બ્રહ્માંડોના ઉત્પાદક, અન્તર્યામી શક્તિથી કર્મ અનુસાર ભોગ-ઐશ્વર્ય આપનારા, બીજાના પ્રકાશની અપેક્ષા ન રાખનારા સ્વયંપ્રકાશ, સદા સ્વયં સર્વજ્ઞ. ॥૧૨॥

જેમના માટે અનન્ત બ્રહ્માંડોની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને સંહાર માત્ર લીલા છે, પ્રાકૃત સત્ત્વ-રજ-તમ ગુણોથી રહિત (પદ્મ પુરાણમાં કહ્યું છે — પ્રાકૃત ગુણોથી રહિત હોવાથી નિર્ગુણ કહેવાય છે), બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત અનન્ત કરોડ મુક્તજનોથી સદા સેવિત ચરણકમલવાળા. ॥૧૩॥

માયા, મૂળપ્રકૃતિ, પુરુષ (મહાપુરુષ), કાળ વગેરે પોતાની શક્તિઓને રાજાના મંત્રીઓની જેમ પ્રેરિત કરનારા, વશમાં રહેનારા અશૌચ, અસત્ય, અપહતપાપ્મા વગેરે ગુણોવાળા, અનન્ત બ્રહ્માંડો તથા તેમની અંદરના અદ્વિતીય સમ્રાટ્, કરવું, ન કરવું કે બીજી રીતે કરવામાં પૂર્ણ સમર્થ (સ્વેચ્છાચારી). ॥૧૪॥

કરોડો કામદેવો જેવું સૌન્દર્યવાળા અથવા કરોડો કામદેવોમાં પણ જેમનું સૌન્દર્ય છે (કામદેવે પણ તપ કરીને આ જગન્મોહન સૌન્દર્ય પ્રાપ્ત કર્યું હતું), નવા મેઘ જેવો સ્નિગ્ધ વાદળી અને અત્યન્ત મનોહર, પરમ સુન્દર, અનગણિત મૂલ્યના દિવ્ય અને અપ્રાકૃત અનેક પ્રકારના વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી અલંકૃત થઈને અત્યન્ત શોભા પ્રાપ્ત કરનારા. ॥૧૫॥

નવરત્નોના સારથી જડેલા મુકુટમાં મોતીના પુષ્પોની શ્રેણીથી શોભિત. પૂર્ણ ષોડશ કળાવાળા શરદ પૂર્ણિમાના ચન્દ્રમા જેવા આનંદ આપનારા મુખવાળા, મન્દ મધુર સ્મિતથી અનેક જનોના ચિત્તને આકર્ષિત કરનારા. ॥૧૬॥

નવ વિકસિત કમળના પાંદડા જેવા અનન્ત કરુણાથી ભરેલા નેત્રવાળા. મકર આકારના રત્નોથી જડેલા કુન્ડળવાળા. ગોપીઓ અને ગોપોને અનન્ત સુખ આપનારા. વાંસળી વાદનમાં કુશળ અને પ્રસિદ્ધ. ॥૧૭॥

અસંખ્ય કરોડ સૂર્ય-ચન્દ્રમાઓના પ્રકાશથી પણ અત્યન્ત અતિશય પ્રકાશવાળા, તેથી દીપ્તિમાન. અથવા કરોડો સૂર્ય-ચન્દ્રમાઓને પ્રકાશિત કરનારી એવી અતિશય કાન્તિથી ઉજ્જ્વળ. (શ્રુતિ — “તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વમ્” — મુન્ડ. ૨-૨-૧૦, કઠ. ૨-૨-૧૫). સશરીર સુદર્શન વગેરે પોતાના આયુધોથી સદા અંગ-સેવા વગેરેથી પરિચર્યા પામનારા. ॥૧૮॥

શ્રીદામા વગેરે મુખ્ય દ્વિભુજ પાર્ષદો (વીરભાનુ વગેરે) તથા નન્દ વગેરે મુખ્ય ચતુર્ભુજ પાર્ષદો (સુનન્દ વગેરે) દ્વારા, અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ તથા શ્રી, પુષ્ટિ, ગિર વગેરે મુખ્ય શક્તિઓ દ્વારા (આ પણ મૂર્તિમાન રૂપે સમજવું — જેમ ચક્ર વગેરે આયુધ સેવા કરે છે) પરિચર્યા પામનારા. ॥૧૯॥

અનન્ત કારુણ્ય, વાત્સલ્ય, ઔદાર્ય વગેરે કલ્યાણકારી ગુણો જ રત્ન છે, તેમના સમુદ્રસ્વરૂપ. અનાદિ-સિદ્ધ અપ્રાકૃત સુન્દર શરીરવાળા. સશરીર ચાર વેદોથી સદા સ્તુતિ પામતા ચરિત્રવાળા. (ભાગવતમાં — “કૃષ્ણં ચ તત્ર છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનમ્” — ભા. ૧૦-૨૮-૧૭). ॥૨૦॥

વાસુદેવ વગેરે ચાર તથા કેશવ વગેરે ચોવીસ વ્યૂહ-વૃન્દના ધારક — આ રૂપે પ્રકટ થનારા. વરાહ વગેરે અવતારોના ધારક. ભક્તોને તેમની ઇચ્છિત વસ્તુ આપનારા — તેથી ભક્તોની ઇચ્છા પૂરી કરવા માટે આ અવતારોનું ધારણ કરનારા. ॥૨૧॥

જે તે સ્વામી વેદ વગેરે સદ્ગ્રંથોમાં પરમ બ્રહ્મ, પરાત્પર, નારાયણ, વાસુદેવ તથા પરમપુરુષ કહેવાય છે. ॥૨૨॥

પરમાત્મા, વિષ્ણુ, પ્રધાનપુરુષેશ્વર, પરમેશ્વર (ઈશેશ), પુરુષોત્તમ — આ નામોથી વેદજ્ઞ વ્યાસ વગેરે દ્વારા કહેવાય છે. ॥૨૩॥

સર્વ ક્ષેત્રજ્ઞોના અન્તર્યામી ભગવાન્ તે સ્વામી પૃથ્વી પર, વિશેષ કરીને ભારતવર્ષમાં દરેક યુગમાં સદ્ધર્મની રક્ષા કરવા માટે પ્રકટ થાય છે. (પ્રમાણ વાક્ય શિક્ષાપત્રી શ્લોક ૩૯ની ટીકાથી વિસ્તારથી સમજવું.) ॥૨૪॥

આ પ્રકારે સામાન્ય રીતે અવતાર-પ્રાદુર્ભાવની રીતિ કહીને હવે સર્વ અવતારોને ધારણ કરનારા સ્વયં શ્રી સ્વામિ (શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન)ના સહેતુક પ્રાદુર્ભાવને વિશેષ રૂપે ત્રણ શ્લોકોથી કહે છે.

આ સમયે પોતાના ઇષ્ટદેવ શ્રીહરિનું વિદ્યમાન હોવાથી વર્તમાન કાળમાં નિર્દેશ. પૃથ્વી પર કલિયુગના કામ-ક્રોધ વગેરે સેનારૂપ સહાયતા પ્રાપ્ત કરીને સારી રીતે વધેલા અસુરાંશથી ઉત્પન્ન થયેલા આચાર્યો-રાજાઓ દ્વારા અત્યન્ત પીડિત ધર્મને સારી રીતે રક્ષા કરવા માટે પ્રકટ થયા. ॥૨૫॥

અસુર-ગુરુ-રાજાઓ દ્વારા પ્રવર્તિત ધર્મ-વિરુદ્ધ ઉપધર્મને મૂળથી ઉખાડીને દૂર ફેંકવા માટે. પોતાના એકાન્તિક ભક્તો તથા અત્રિ-શાપથી ઉત્પન્ન મરીચિ વગેરે મુનિઓને (અને ચકારથી ભક્તિ-ધર્મના ઉદ્ધારકોને પણ) અત્યાચારથી બચાવવા માટે. સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુ આપનારી સર્વોત્તમ પોતાની ભક્તિ (જે સ્વધર્મ વગેરે ત્રણ અંગોથી યુક્ત છે) ને વિસ્તાર કરવા માટે પ્રકટ થયા. ॥૨૬॥

દર્શન કરનાર જનોના મનમાં પોતાની દિવ્ય મૂર્તિને સરળતાથી સ્થાપિત કરવા માટે તે પૂર્વોક્ત બ્રહ્મપુરાધિપતિ શ્રી સ્વામી સમસ્ત ઐશ્વર્ય-શક્તિઓથી સેવિત, જીવોના પરમ કલ્યાણ કરનારા, માત્ર આશ્રયથી જ અનન્ત જીવોને પરમ નિઃશ્રેયસ આપનારા રૂપે પ્રકટ થયા. ॥૨૭॥

श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु - उपोद्घात (गोलोक-वर्णन)#

अब यहाँ से प्रथम तरंग (लहर) के आरम्भ से पहले उपोद्घात कहते हैं।

अस्ति - विद्यमान है। सर्वलोकविभूषणे - समस्त लोकों का विभूषण (आभूषण) करने वाले। महावैकुण्ठ वैकुण्ठ-अव्याकृत-आदि - महान वैकुण्ठ, वैकुण्ठ, अव्याकृत (महत्तत्त्व आदि प्रकृति के पूर्व रूप) तथा अन्य। सकललोकानाम् आभरणरूपे - सम्पूर्ण लोकों के आभरण (शृंगार या अलंकार) स्वरूप वाले।

श्रीमति - श्री (लक्ष्मी या राधा) से युक्त, अथवा अत्यन्त शोभायमान। निरवधिक-अतिशय-शोभा-युक्ते - जिसकी शोभा की कोई सीमा नहीं है तथा जो अतिशय (अत्यधिक उत्कृष्ट) शोभा से युक्त है। गोलोके - गोलोक नामक धाम में।

महामाया-अन्धतमस-परतर-चिदम्बर-अन्तःस्थ-गोलोकाख्य-पदे विषये -

  • महामाया-अन्धतमस-परतर: महामाया तथा घोर अन्धतमस (अज्ञान) से परे (अतीत)।
  • चिदम्बर-अन्तःस्थ: चिदाकाश (चैतन्य आकाश या ब्रह्मज्योति) के भीतर स्थित।
  • गोलोकाख्य-पदे विषये: गोलोक नाम से प्रसिद्ध उस परम पद (धाम) के विषय में।

वह नित्याविर्भूतं - सदा प्रकट रहने वाला, अमलं - माया के कार्यरूप दोषों से रहित, उत्तमोत्तमं - सभी धामों से भी अत्यन्त उत्कृष्ट, कृष्णापराह्वयश्रीहरिकृष्णभगवत्सम्बन्धि - कृष्ण के अपर (अन्य) नाम वाला अर्थात् जिसका दूसरा/विशेष नाम “कृष्ण” है, श्रीकृष्ण (श्रीहरिकृष्ण भगवान्) से सम्बन्धित धाम - परम धाम विद्यमान है। ॥७॥

इसे तीन श्लोकों से विशेष रूप से बताते हैं।

अप्रमेयमिति - वह धाम अप्रमेयं - किसी से भी परिछिन्न (मापा) नहीं जा सकता, क्योंकि अनाद्यन्तं - आदि-अन्त से रहित, निर्गुणं - सत्त्व-रज-तमो इन माया के गुणों से रहित,इसलिए नित्यं - सनातन, अद्वयं - उपमान से शून्य होने से अद्वितीय, अखण्डं - चार प्रकार के प्रलय के कारण काल से भी नष्ट न होने वाला, सच्चिदानन्दरूपं - स्वरूप में सत्-चित्-आनन्दमय, मायातमःपरं - माया और मूल प्रकृति से परे तथा अन्धकाररहित होने से सदा प्रकाशमान गोलोक - वह सबसे आगे (सबसे ऊपर) स्थित है। ॥८॥

कोटीति - करोड़ों सूर्य, चन्द्रमा और अग्नियों के प्रकाश को भी लाखों गुणा बढ़ा देने वाले प्रभाव से अत्यन्त दीप्तिमान, इसलिए उज्ज्वलं - उत्तम श्वेत (स्वच्छ) दीप्ति से युक्त, एकान्तिक भक्तों द्वारा - जिनमें स्वधर्म, ज्ञान, वैराग्य रूप सिर, हृदय और चरणों वाले तीन अंगों से युक्त एकान्तिक भक्ति है - कृष्णप्रसादतः - केवल श्रीकृष्ण भगवान् की कृपा से ही प्राप्त होने योग्य है। ॥९॥

यदिति - जिस धाम को

  • ब्रह्मपुर, ब्रह्म, अमृत, अक्षर, चिदाकाश, परमव्योम तथा परमपद

ऐसे नामों से श्रुति-स्मृति आदि में कहा गया है, जैसे - छान्दोग्य उपनिषद् में - “एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम्”, “अपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः” (छां. ८-१-५), मुण्डक उपनिषद् में - “दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः” (मुं. २-२-७), “तदेतदजरममृतमभयं” इत्यादि, गीता में - “यदक्षरं वेदविदो वदन्ति” (गी. ८-११), भागवत में - “तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् विष्णोर्धाम” (भा. ३-११-४०), ऋग्वेद में - “तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः” इत्यादि। ॥१०॥

भगवान् का दिव्य रूप-वर्णन#

श्रीकृष्ण इति - श्रीकृष्ण इस नाम से। तत्रेत्थम्भूते स्वधामनि। - वहाँ (गोलोक में) इस प्रकार के अपने स्वयं के धाम में। स्वामी स्वं क्षराक्षरादिनियमनैश्वर्यमस्यास्तीति ऐश्वर्यार्थात्स्वशब्दादामिनिच्प्रत्यये सिद्धमिदम्। “स्वामी” शब्द का अर्थ है – स्वयं (अपने बल से) क्षर (नश्वर जीव), अक्षर (ब्रह्म) आदि सभी का नियमन करने वाला ऐश्वर्य जिसके पास है। इस ऐश्वर्य के अर्थ में “स्व” शब्द से “आमिनिच्” प्रत्यय लगने से यह “स्वामी” शब्द सिद्ध होता है। तथा च सूत्रम्। स्वामिन्नैश्वर्ये इति। और इसी को पाणिनि सूत्र भी कहता है – “स्वामिन् ऐश्वर्ये” (अर्थात् स्वामी शब्द ऐश्वर्य के अर्थ में प्रयुक्त होता है)। यद्वा। स्वामी स्वोधनेऽस्त्रियामित्यमरोक्तेः स्वं धनममति गच्छतीत्येवं शीलः स्वपूर्वात् गत्याद्यर्थादम् धातोस्ताच्छील्ये णिनिः। अथवा, अमरकोष के अनुसार “स्वामी” का अर्थ है – स्वयं का धन जो प्राप्त करता है, ऐसा शील वाला। “स्व” से पूर्व “अम्” धातु (गति आदि अर्थ में) से ताच्छील्य (स्वभाव सूचक) के लिए “णिनि” प्रत्यय लगता है। निरवधिकातिशयसम्पत्त्याढ्य इत्यर्थः श्रीकान्तत्वादिति भावः। अर्थात् जिसकी सम्पत्ति की कोई सीमा नहीं और जो अत्यधिक उत्कृष्ट है – ऐसा धनी। क्योंकि वह श्रीकान्त (लक्ष्मीपति या राधापति) है – यही भाव है। यद्वा स्वामी कालमायाक्षरब्रह्मनित्यैश्वर्याणिमाद्यनन्तशक्तिपतिः। ‘स्वामी त्वीश्वरः पतिरीशितेत्यमरः’। अथवा, स्वामी वह है जो काल, माया, अक्षर, ब्रह्म, नित्य ऐश्वर्य, अणिमा आदि अनन्त शक्तियों का पति है। अमरकोष कहता है – “स्वामी, ईश्वर, पति और ईशिता (शासक) ये पर्यायवाची हैं”। यद्वा। ‘एक एव हरि: स्वामिशब्दवाच्योऽस्ति सर्वथा । अन्यस्तु तदुपास्त्याप्तगुणयोगात्तथोच्यत’ इति बृहद्विष्णुपुराणोक्तेः। अथवा, बृहद्विष्णु पुराण में कहा गया है – “केवल एक हरि ही सर्वथा ‘स्वामी’ शब्द से कहे जाने योग्य हैं। अन्य कोई उनकी उपासना से प्राप्त गुणों के कारण ही ऐसा कहा जाता है”। स्वयं हरिः। श्रीकृष्णः सदानन्दमयः सन्। भगवान् भगशब्दवाच्यैश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नः सन्। सदा। विराजते। स्वयं हरि अर्थात् श्रीकृष्ण सदा आनन्दमय रहते हुए, भगवान् (भग शब्द से कहे जाने वाले ऐश्वर्य, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान, वैराग्य – इन छः गुणों से पूर्ण) रहते हुए सदा विराजमान हैं। तं विशिनष्टि सार्धद्वादशश्लोकैः। उन्हीं (श्रीकृष्ण) का विशेष वर्णन आगे साढ़े बारह श्लोकों से किया जा रहा है। सप्रेमेति। सप्रेम निरवधिकातिशयप्रीतिसहितं यथातथा। राधालक्ष्मीभ्याम्। अर्च्यमाने पदाम्बुजे चरणकमले यस्य सः। “सप्रेम” अर्थात् निरवधिक एवं अतिशय प्रीति (प्रेम) से युक्त। राधा और लक्ष्मीजी द्वारा जिनके चरणकमलों की अर्चना की जा रही है – ऐसे श्रीकृष्ण। अस्यात्र राधालक्ष्मीसाहित्यं स्कान्दश्रीवासुदेवमाहात्म्यादवगन्तव्यम्। यहाँ राधा और लक्ष्मीजी का साथ होना स्कन्द पुराण के “श्रीवासुदेव माहात्म्य” खण्ड से समझना चाहिए। ॥११॥

अक्षरेति - अक्षरात्मा - अक्षर में अन्तर्यामी (“योऽक्षरमन्तरो यमयति” - श्रुति), अक्षरपरः - स्वरूप, स्वभाव, गुण आदि से अक्षरब्रह्म से भी अत्यन्त उत्कृष्ट (“अक्षरात् परतः परः”), सर्वकारणकारणम् - महाप्रकृति, महापुरुष आदि सभी कारणों का भी कारण, सर्वेषां अनन्तकोटि ब्रह्माण्डों का कर्ता - मूल प्रकृति और अक्षर पुरुष के द्वारा उत्पादक, नियन्ता - अन्तर्यामी शक्ति से कर्मानुसार भोग-ऐश्वर्य देने वाला, स्वप्रकाशः - दूसरों के प्रकाश की अपेक्षा न रखने वाला स्वयंप्रकाश, सर्ववित् - सदा स्वयं सर्वज्ञ (“यः सर्वज्ञः सर्ववित्” - मुं. १-१-९)। ॥१२॥

नैकानि - जिनके लिए अनन्त ब्रह्माण्डों की उत्पत्ति, स्थिति और संहार मात्र लीला (क्रीड़ा) है, निर्गुणः - प्राकृत सत्त्व-रज-तम गुणों से रहित (पद्म पुराण में कहा है - प्राकृत गुणों से रहित होने से निर्गुण कहलाते हैं), ब्रह्मभूतानन्तकोटिमुक्तोपास्याङ्घ्रिपङ्कजः - ब्रह्मभाव को प्राप्त अनन्तकोटि मुक्तजनों द्वारा सदा सेवित चरणकमल वाला। ॥१३॥

मायेति - माया, मूलप्रकृति, पुरुष (महापुरुष), काल आदि अपनी शक्तियों को राजा के मन्त्रियों की तरह प्रेरित करने वाला, वशी - वश में रहने वाले अशौच, असत्य, अपहतपाप्मा आदि गुणों वाला, नैकब्रह्माण्डराजाधिराजः - अनन्त ब्रह्माण्डों तथा उनके भीतर के अद्वितीय सम्राट्, स्वच्छन्दं - करने, न करने या अन्यथा करने में पूर्ण समर्थ (स्वेच्छाचारी)। ॥१४॥

कोटीति - करोड़ों कामदेवों के समान लावण्य (सौन्दर्य) वाला अथवा करोड़ों कामदेवों में भी जिसका सौन्दर्य है, (कामदेव ने भी तप करके यह जगन्मोहन लावण्य प्राप्त किया था), जलदश्यामः - नवीन मेघ के समान स्निग्ध नीला और अत्यन्त मनोहर, सुन्दरः - परम सुन्दर, अनर्घ्य दिव्य विविध वासोभूषणैः भूषितः - जिन्होंने अनगणित मूल्य के दिव्य एवं अप्राकृत नाना प्रकार के वस्त्रों और आभूषणों से अलंकृत होकर अत्यन्त शोभा प्राप्त की है। ॥१५॥

रत्नेति - रत्नेन्द्रसारैः - नवरत्नों के सार (सर्वोत्तम रत्नों) से खचितं - जड़ित मुकुटं - किरीट (मुकुट) में शेखरालयः - मौक्तिक (मोती) के पुष्पों की अपीड (श्रेणी) से विराजितः - शोभित। (अथवा - जिनसे वह मुकुट विराजित है - ऐसा अन्तर-उत्तरपद लोप समास।) पूर्णः - पूर्ण षोडश कला वाला, शारदचन्द्रः - शरद पूर्णिमा का चन्द्रमा जैसा आह्लादकर मुखं - आनन्ददायी मुख वाला, मन्दहासः - मन्द (मित) मधुर स्मित से मनोहरः - अनेक जनों के चित्त को आकर्षित करने वाला। ॥१६॥

सदयेति - अम्बुजपत्रे इव - नव विकसित कमलदल जैसे अक्षिणी - नेत्र सदये - अनन्त करुणा से पूर्ण वाले। मकराकृतिनी कुण्डले - मकर (मगर) आकार के कुण्डल, रत्नेन्द्रनिचित - सर्वोत्तम रत्नों से जड़े कर्णवेष्टन (कान के आभूषण) वाले। गोप्यो गोपाङ्गनाः - गोपियों तथा गोपा आभीराः - गोपों के लिए आनन्दकरः - अनन्त सुख देने वाले। वेणुवादने तत्परः - बाँसुरी बजाने में कुशल और प्रसिद्ध। ॥१७॥

अनेकेति - अनेककोटि सूर्येन्दूनां प्रकाशेभ्यः - असंख्य करोड़ सूर्य-चन्द्रमाओं के प्रकाश से भी अत्यतिशयिता प्रभा - अत्यन्त अतिशय प्रकाश वाला, इसलिए उज्ज्वलः - दीप्तिमान। अथवा - अनेककोटि सूर्येन्दून् प्रकाशयति - करोड़ों सूर्य-चन्द्रमाओं को प्रकाशित करने वाली ऐसी अतिशय कान्ति से उज्ज्वल। (श्रुति - “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्” - मुण्ड. २-२-१०, कठ. २-२-१५) मूर्तिमद्भिः चक्रादिभिः - सशरीर सुदर्शन आदि निजायुधैः - अपने आयुधों द्वारा सेवितः - सदा अङ्ग-सेवा आदि से परिचर्या प्राप्त करने वाले। ॥१८॥

श्रीदामेति - श्रीदामा आद्यैः - श्रीदामा आदि मुख्य द्विभुज पार्षदों (वीरभानु आदि) तथा नन्द आद्यैः - नन्द आदि मुख्य चतुर्भुज पार्षदों (सुनन्द आदि) द्वारा, अणिमादिभिः ऐश्वर्यैः - अणिमा आदि सिद्धियों (ऐश्वर्य-संज्ञक अभीष्ट शक्तियों) तथा विद्या आद्याभिः शक्तिभिः - विद्या (श्री), पुष्टि, गिर आदि मुख्य शक्तियों द्वारा (ये भी मूर्तिमान् रूप में समझना चाहिए - जैसे चक्र आदि आयुध सेवित हैं) सेवितः - परिचर्या प्राप्त करने वाले। ॥१९॥

अनन्तेति - अनन्ताः कल्याणगुणाः - अनन्त कारुण्य, वात्सल्य, औदार्य आदि कल्याणकारी गुण ही रत्नानि - रत्न हैं, उनका अब्धिः - समुद्र (आधार) वाला। दिव्यविग्रहः - अनादि-सिद्ध अप्राकृत सुन्दर शरीर वाला। मूर्तैः निगमैः - सशरीर चारों वेदों द्वारा संस्तूयमानानि चरितानि - सदा स्तुति किए जाने वाले चरित्र वाला। (भागवत में - “कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम्” - भा. १०-२८-१७) ॥२०॥

व्यूहस्येति - वासुदेवादेः - वासुदेव आदि चार केशवादेः - केशव आदि चौबीस व्यूहस्य - व्यूह-वृन्द का धारकः - इस रूप में प्रकट होने वाला। वराहाद्यवताराणाम् - वराह आदि अवतारों का धर्ता - धारण करने वाला। भक्तजनानां स्वं लोकानाम् इष्टं ददाति - भक्तों को उनकी इच्छित वस्तु देने वाला - इसलिए भक्तों की अभीष्ट पूर्ति के लिए इन अवतारों का धारण करने वाला। ॥२१॥

वेदेति - जो वह स्वामी वेद आदि सद्ग्रन्थों में परं ब्रह्म, परात्परः, नारायणः, वासुदेवः तथा परमपुरुषः कहलाता है। ॥२२॥

परमात्मेति - परमात्मा, विष्णुः, प्रधानपुरुषेश्वरः, परमेश्वरः (ईशेशः), पुरुषोत्तमः इन नामों से वेदज्ञ व्यास आदि द्वारा कहा जाता है। ॥२३॥

भगवानिति - सभी क्षेत्रज्ञों का अन्तर्यामी भगवान् वह स्वामी भुवि - पृथ्वी पर, विशेषकर भारतवर्षे - भारत खण्ड में युगेयुगे - प्रत्येक युग में सद्धर्मरक्षायै - सत् धर्म की रक्षा करने के लिए प्रकट होता है। (प्रमाण वाक्य शिक्षापत्री श्लोक ३९ की टीका से विस्तार से समझना चाहिए।) ॥२४॥

एवं सामान्यतः तत्प्रादुर्भावरीतिमुक्त्वा: इस प्रकार सामान्य रूप से उनके (भगवान के) प्रादुर्भाव (अवतार प्रकट होने) की रीति (विधि या प्रकार) कहकर। साम्प्रतं: - अब, वर्तमान में (या अब विशेष रूप से)। सर्वावतारधारिणः: - सभी अवतारों को धारण करने वाले (सभी अवतारों के आधार या स्रोत)। स्वयं श्रीस्वामिनः - स्वयं श्री स्वामी (भगवान श्रीकृष्ण जो स्वयं भगवान हैं)। सहेतुकं प्रादुर्भावं: - हेतु सहित (कारण सहित) प्रादुर्भाव (अवतार)। विशेषत आह: - विशेष रूप से कहते हैं (या वर्णन करते हैं)। साधैस्त्रिभिः - तीन श्लोकों से या तीन हेतुकों (कारणों) का उल्लेख है, जैसे:।

साम्प्रतमिति - साम्प्रतं - अब इस समय स्वेष्टदेवस्य श्रीहरेः - अपने इष्टदेव श्रीहरि का भूतस्य - विद्यमान होने से वर्तमान काल में निर्देश।

हेतु १. दुष्ट नाश
भुवि - पृथ्वी पर कलेः - कलियुग के बलं प्राप्य - काम-क्रोध आदि सेना रूप सहायता प्राप्त समेधितैः - अच्छी तरह बढ़े हुए असुरांश गुरु-क्ष्मेशैः - असुरांश से उत्पन्न आचार्यों-राजाओं द्वारा क्लिष्टं धर्मम् - अत्यन्त पीड़ित धर्म को सुरक्षितुम् - अच्छी तरह रक्षा करने के लिए प्रकट हुए। ॥२५॥ अधर्ममिति - अधर्मम् - असुर-गुरु-राजाओं द्वारा प्रवर्तित धर्म-विरुद्ध उपधर्म को उन्मूलयितुम् - मूल से उखाड़ फेंकने के लिए।

हेतु २. भक्त रक्षा
भक्तान् - अपने एकान्तिक भक्तों तथा ऋषीन् - अत्रि-शाप से उत्पन्न मरीचि आदि मुनियों को (चकार से भक्ति-धर्म के उद्धारकों को भी) पातुम् - अत्याचार से बचाने के लिए। सर्वाभीष्टप्रदां परां निजभक्तिम् - सभी अभीष्ट देने वाली सर्वोत्तम अपनी भक्ति (जो स्वधर्म आदि तीन अंगों से युक्त है) प्रथयितुम् - विस्तार करने के लिए प्रकट हुए। ॥२६॥

हेतु ३. धर्म संस्थापन
स्वेति - जनता-चेतसां - दर्शन करने वाले जनों के मन में स्वदिव्यमूर्ती - अपनी दिव्य मूर्ति को समाधये - सरलता से स्थापित (निरोध) करने के लिए वह पूर्वोक्त ब्रह्मपुराधिपतिः श्रीस्वामी सकलैश्वर्यजुष्टेन - समस्त ऐश्वर्य-शक्तियों से सेवित, जीवकल्याणकारिणा - जीवों के परम कल्याण करने वाले, आश्रयमात्रेण - केवल आश्रय मात्र से अनन्त जीवों को परम निःश्रेयस देने वाले रूप में प्रकट हुए। ॥२७॥

English commentary coming soon...