શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુ - સદ્ગુરુ શ્રી શતાનંદ સ્વામી દ્વારા રચિત સંસ્કૃત રૂપાંતરણ
तरंग २१८ - वड़ताल १८#
शकाब्दे विकमार्कस्य नेत्राष्टवसु भूमिते । माघशुक्लप्रतिपदि वचोऽमृतमिदं हरेः ॥१॥
तत्र वृत्तालयपुरे लक्ष्मीनारायणालये । सन्ध्यानीराजनस्यान्ते स न्यषीदत् सदासने ॥२॥
सितवासा वृतोऽनेकैर्नानाभक्तैः स सर्वतः । उवाच महतः साधून् प्रश्नं कर्वे निशम्यताम् ॥३॥
सत्सङ्गिनां नृणां किं किमवश्यं ज्ञेयमञ्जसा । इति पुष्टवोत्तरमपि तस्य स स्वयमाह तान् ॥४॥
सम्प्रदायस्तथाभीष्टग्रन्था गृहिसतां वृषाः । इष्टदेवश्चेति सम्यक् बोध्यं सत्सङ्गिपुरुषैः ॥५॥
तत्राद्यः सम्प्रदायस्तु स्वगुरूणां परम्परा । गुरुस्तत्रादिमो जेय उद्धवोऽध्वप्रवर्तनात् ॥६॥
बोध्यः स रामानन्दो हि कृष्णार्पितगुरुत्वधः । स्वामिनस्तस्य च ज्ञेयः साक्षाद्रामानुजो गुरुः ॥७॥
श्रीराख्ये महाक्षेत्रे समाधी स गुयेस्ततः । प्राप्तवान् वैष्णवीं दीक्षां तस्य शिष्यो भवाम्यहम् ॥८॥
मयायोध्याप्रसादे च रघुवीरे सुते स्विका । धर्मवंश्येऽस्ति निहिता गुरुतेति गुरुक्रमः ॥९॥
ग्रन्थास्त्वभीष्टा अष्टौ हि भवन्त्युद्धववत्र्त्मनि । वेदाच व्याससूत्राणि श्रीमद्भागवतं तथा ॥१०॥
विष्णुनामसहस्त्राख्यं स्तोत्रं भगवतोदिता । गीता विदुरनीतिश्च भारतस्थमिदं त्रयम् ॥११॥
श्रीवासुदेवमाहात्म्यं तथा स्कन्दपुराणगम् । याज्ञवल्क्यस्मृतिश्चेति ग्रन्था आग प्रकीतिताः ॥१२॥
त्यागिनां च गृहस्थानां धर्मा ये ते पृथक् पृथक् । श्रीवासुदेवमाहात्म्याद्विज्ञातव्या अशेषत: ॥१३॥
इष्टदेवस्तु भगवान् श्रीकृष्णो राधिकापतिः । प्रत्यक्षं च परोक्षं च ज्ञेयं रूपं यदस्य तत् ॥१४॥
परोक्ष ब्रह्मधामस्थ गोलोके द्विभुजं सदा । राधया च श्रिया जुष्टं कोटिसूर्यसमद्युति ॥१५॥
श्रीदामानन्दप्रमुखैः पार्षदैस्तन्निषेवितम् । स कृष्णोऽनन्तकोट्यण्डसर्गस्थित्यन्तकारकः ॥१६॥
चतुर्भु चाष्टभुजं स सहस्त्रभुजं तथा । धामान्तरेष रूपं स्वं धुत्वास्ते च पृथक् पृथक् ॥१७॥
वासुदेवादिरूपेण चतुव्यूहः स जायते । केशवाद्यात्मना चासौ चतुविशतिधा प्रभुः ॥१८॥
एव च वराहादीनवतारान घरातले । दधाति सर्वशास्वाणां तात्पर्य चास्ति तत्र वै ॥१९॥
स परोक्ष रूपमित्यं हि ज्ञेयं कृष्णस्य तत्त्वतः । प्रत्यक्ष तु नराकारं वर्तमानं घरातले ॥२०॥
नरकृतेर्भगवतश्चरित्राणि त्वशेषतः । श्रव्याणि साक्षाद व्यासेन वर्णितान्यतिभक्तितः॥२१॥
आचार्येभ्यक्ष सर्वेभ्यो व्यास एव महान् मतः । स्वत एव प्रमाणत्वात्तद्वाक्यानां हि वेदवत् ॥२२॥
आचार्याः शङ्करो रामानुजो मध्वस्तथापरे । निम्बार्कविष्णुस्वाम्याद्या भुवि सद्धमहतवः ॥२३॥
व्यासवाक्यानि जगृहस्ते प्रमाणतयाखिलाः । अतस्तानि प्रमाणानि सन्ति मुख्यतयेव नः ॥२४॥
स श्रेयसे नृणामादौ व्यधाद्वेदं चतुविधम् । ब्राह्मादीनि पुराणानि भारतं चाकरोत्ततः ॥२५॥
तथाप्यात्यन्तिकत्रेयः साधनं न स्फुटं मया । प्रोक्तमित्याप्ततापोऽसौ श्रीमद्भागवतं व्यधात् ॥२६॥
वेदशास्त्रपुराणानां पञ्वरात्रस्य चाखिलम् । सारमाकृष्य रचितमेतत्तेन रसात्मकम् ॥२७॥
तत्र सर्वावताराणां धर्ता कृष्णः स्वयं प्रभुः । अवतारीति गदितः स चास्ति निर्गुणः सदा ॥२८॥
स्वनिर्गुणत्वं स्वेनैव श्रीकृष्णेनोद्धवं प्रति । प्रोक्तमेकादशस्कन्धे गुणाध्यायेऽस्ति हि स्फुटम् ॥२९॥
निर्गुणस्यैव सम्बन्धाद्यस्य भावा गुणात्मकाः । अपि निर्गुणतां याति ततः कृष्णोऽस्ति निर्गुणः ॥३०॥
येन केनापि भावेन कामद्वेषभयादिना । ये प्राप्तास्तस्य सम्बन्धं ते च निर्गुणतां ययुः ॥३१॥
यद्यसौ निर्गुणो न स्याच्छ्द्धसत्त्वात्मको भवेत् । तत्सम्बन्धात् कथं तहि निर्गुणा गोपिकादयः ॥३२॥
अतो निर्गुण एवासावत्र नास्त्येव संशयः । दिव्यत्वं जन्मकर्मादेः स्वस्याह स्वयमेव सः ॥३३॥
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥३४॥
कृष्णेनानेन केभ्यश्चिदभक्तेभ्यश्च निजेच्छया । रूपान्तराण्यद्युतानि दशितानि भवन्त्यपि ॥३५॥
चतर्भुजं चाष्टभुजं सहस्त्रभुजमित्यपि । यथाप्रयोजनं रूपमाविर्भावयति स्म सः ॥३६॥
तेषां त्रिविधरूपाणां भेदात्तस्य स्वरूपतः । उपासनाया भेदस्तु शास्त्रोक्तो युक्त एव हि ॥३७॥
एकस्यैव स्वरूपस्य द्विभुजस्यापि केचन । स्थानावस्थावेषभेदाद्विभिन्नोपासनं विदुः ॥३८॥
व तदस्मन्मतं तस्मात्तन्न ग्राह्यं मुमुक्षुभिः । तथैव तस्याचरणमप्याचर्यं न मच्छ्रितैः ॥३९॥
स्वधर्मज्ञानवैराग्यभक्तिबोधकराणि च । स्वस्वीयभक्तमाहात्म्यावेदकानि यथार्थतः ॥४०॥
उद्धवं प्रति यान्यस्य यानि स्यार्जुनं प्रति । अन्यान् भक्तान प्रति च वा वचनानि जगद्गयेः ॥४१॥
तान्येवादरतो भक्तैर्यहीतव्यानि सर्वधा । न त्वस्याचरणं दृष्ट्वा कार्यमाचरणं तथा ॥४२॥
गोपोचिपयोगं च सकीडादि चास्य यत् । चरित्रं वीक्ष्य तत्तद्वदाचरेद्यः पुमानिह ॥४३॥
सदाचारपरिभ्रष्टः स पतेन्निरये ध्रुवम् । तस्मान्मदाश्रितैनैवं वृत्यं क्वचन पुरुषैः ॥४४॥
अशास्त्रीयं लोकगहाँ श्रीकृष्णाचरणं यथा । न ग्राहां स्वगुरोर्मेऽपि तथैवाचरणं क्वचित् ॥४५॥
वाक्यानि त्यागिगृहिणां धमदिर्बोधकानि मे । यान्युद्धवपथे तानि पालनीयानि मच्छितैः ॥४६॥
वर्तिष्यतेऽन्यथा यस्तु स मदीयो न कहिचित । वार्तेषां हृदये धार्या सर्वैः कार्या च सर्वतः ॥४७॥
पीत्वेति धर्माङ्गभवस्य वाचं सुधामिव त्यागिगृहस्थसङ्घाः ।
सर्वेऽपि ते तोषमगः सदःस्था दधुश्च यत्नेन हृदम्बुजे ताम् ॥४८॥
तमेवकृष्णं च निजेश्वरं ते गुरुं च सम्यक् हृदये विदन्तः ।
अनन्यभक्त्या परयैवभेज नगोपमानेश्वर निश्चयास्तम् ॥४९॥
इति श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धौ शतानन्दविरचिते द्विशताधिकाष्टादशस्तरङ्गः ॥२१८॥१८॥
તરંગ ૨૧૮ - વડતાલ ૧૮#
વિક્રમ સંવત્ ૧૮૮૨ વર્ષમાં, માઘ માસની શુક્લ પ્રતિપદા તિથિએ ભગવાન હરિના આ વચનામૃતનું પ્રાગટ્ય થયું. ॥૧॥
તે સમયે વૃત્તાલયપુર નામના નગરમાં, લક્ષ્મીનારાયણના મંદિરમાં, સંધ્યાના નીરાજન(સંધ્યા આરતી) પછી ભગવાન હરિ સદાસન(ગાદીતકિયા) ઉપર બિરાજમાન થયા. ॥૨॥
શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી, ચારેબાજુ અનેક પ્રકારના ભક્તોથી ઘેરાયેલા ભગવાન હરિએ મહાન સાધુઓને કહ્યું— “એક પ્રશ્ન છે, તે સાંભળો.” ॥૩॥
“સત્સંગમાં રહેનારા મનુષ્યોને સહજ રીતે શું શું અવશ્ય જાણવું જોઈએ?” એવો પ્રશ્ન પુછાયા પછી, તેનો ઉત્તર ભગવાને સ્વયં આપ્યો. ॥૪॥
સત્સંગી પુરુષોએ યોગ્ય રીતે ચાર વિષયો સમજવા યોગ્ય છે—
તેમાં પ્રથમ સંપ્રદાય છે, જે પોતાના ગુરુઓની પરંપરા છે. તેમાં
તે
શ્રીરંગ નામના મહાક્ષેત્રમાં તેમની સમાધિ છે. ત્યારબાદ તેમણે વૈષ્ણવ દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી, અને હું તેમનો શિષ્ય થયો. ॥૮॥
મારા દ્વારા અયોધ્યા-પ્રસાદ તથા રઘુવીરને પુત્રરૂપે સ્વીકારવામાં આવ્યા હોવાથી, ધર્મવંશમાં ગુરુતા સ્થાપિત થઈ — આ જ ગુરુક્રમ છે. ॥૯॥
ઉદ્ધવ માર્ગમાં અભીષ્ટ એવા
ભગવાને કહેલું
ત્યાગી અને ગૃહસ્થોના ધર્મ જુદા જુદા છે— તે બધું સંપૂર્ણ રીતે શ્રીવાસુદેવ માહાત્મ્યમાંથી જાણવું. ॥૧૩॥
પરોક્ષ સ્વરૂપે તેઓ ગોલોક મધ્યે બ્રહ્મધામમાં, સદા દ્વિભુજ સ્વરૂપે, રાધા અને લક્ષ્મીથી શોભિત, કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી છે. ॥૧૫॥
શ્રીદામ, નંદ વગેરે મુખ્ય પારષદોથી સેવા પામેલ એ શ્રીકૃષ્ણ જ અનંત કરોડ બ્રહ્માંડોની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય કરનાર છે. ॥૧૬॥
ચતુર્ભુજ, અષ્ટભુજ અને સહસ્રભુજ— આવા વિવિધ સ્વરૂપો તેઓ અલગ અલગ ધામોમાં ધારણ કરે છે. ॥૧૭॥
વાસુદેવ આદિ સ્વરૂપોથી તેઓ ચતુર્વ્યૂહ બને છે, અને કેશવ વગેરે રૂપે ચોવીસ પ્રકારના સ્વરૂપો પ્રગટ કરે છે. ॥૧૮॥
તે જ રીતે ધરતી ઉપર વરાહ વગેરે અવતારો ધારણ કરે છે; અને દરેકમાં વિશેષ તાત્પર્ય રહેલું છે. ॥૧૯॥
આ પરોક્ષ સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણનું તત્ત્વરૂપ(અપ્રગટ, દિવ્ય) છે; જ્યારે પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ મનુષ્ય આકારમાં ધરતી પર વર્તતું છે. ॥૨૦॥
ભગવાનના મનુષ્ય સ્વરૂપના તમામ ચરિત્રો સાંભળવા યોગ્ય છે, કારણ કે તે વ્યાસદેવે અતિ ભક્તિપૂર્વક વર્ણવ્યા છે. ॥૨૧॥
શંકરાચાર્ય, રામાનુજાચાર્ય, મધ્વાચાર્ય, નિમ્બાર્ક અને વિષ્ણુસ્વામી વગેરે પૃથ્વી ઉપર સદ્ઘર્મના મહાન આચાર્યો થયા. ॥૨૩॥
તેમણે બધા વ્યાસના વચનોને પ્રમાણરૂપે સ્વીકાર્યા છે; તેથી તે વચનો અમારા માટે મુખ્ય પ્રમાણ છે. ॥૨૪॥
વ્યાસદેવે મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે પ્રથમ ચાર પ્રકારના વેદ રચ્યા, ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ વગેરે પુરાણો અને મહાભારત રચ્યું. ॥૨૫॥
પરંતુ અંતિમ મુક્તિનું સાધન સ્પષ્ટ રીતે કહેલું નથી એમ જાણી, કરુણાથી તેમણે શ્રીમદ્ ભાગવત રચ્યું. ॥૨૬॥
વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ અને પંચરાત્રના તમામ સારને ગ્રહણ કરીને, રસરૂપે આ ગ્રંથ રચાયો છે. ॥૨૭॥
તેમાં
શ્રીકૃષ્ણે ઉદ્ધવને એકાદશ સ્કંધના ગુણાધ્યાયમાં પોતાનું નિર્ગુણત્વ સ્વયં સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું છે. ॥૨૯॥
જેનાથી સંબંધ થવાથી ગુણાત્મક ભાવ પણ નિર્ગુણ બની જાય— તે સંબંધ ધરાવતા શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં નિર્ગુણ છે. ॥૩૦॥
કામ, દ્વેષ, ભય વગેરે કોઈપણ ભાવથી જે લોકોએ ભગવાન સાથે સંબંધ પામ્યો, તેઓ પણ નિર્ગુણતા પ્રાપ્ત કરી. ॥૩૧॥
જો ભગવાન નિર્ગુણ ન હોત, તો શુદ્ધ સત્ત્વરૂપ હોત; તો ગોપિકાઓ વગેરે તેમના સંબંધથી નિર્ગુણ કેવી રીતે બનત? ॥૩૨॥
“મારો જન્મ અને કર્મ દિવ્ય છે”— જે તેને તત્ત્વથી જાણે છે, તે શરીર છોડીને પુનર્જન્મ પામતો નથી, પરંતુ મને પ્રાપ્ત થાય છે. ॥૩૪॥
શ્રીકૃષ્ણે પોતાની ઇચ્છાથી કેટલાક અભક્તોને પણ વિવિધ તેજસ્વી સ્વરૂપો દર્શાવ્યા છે. ॥૩૫॥
ક્યારેક ચતુર્ભુજ, ક્યારેક અષ્ટભુજ, તો ક્યારેક સહસ્રભુજ સ્વરૂપ— જરૂરીયાત પ્રમાણે તેઓ પ્રગટ કરે છે. ॥૩૬॥
આ ત્રણ પ્રકારના સ્વરૂપોના ભેદથી ઉપાસનામાં ભેદ શાસ્ત્રોક્ત અને યુક્તિસંગત છે. ॥૩૭॥
એક જ દ્વિભુજ સ્વરૂપના પણ સ્થાન, અવસ્થા અને વેશના ભેદથી કેટલાક જુદી ઉપાસના માને છે. ॥૩૮॥
પરંતુ આ મત અમારો નથી; તેથી મુમુક્ષુ પુરુષોએ તે સ્વીકારવો નહીં,અને ભગવાનના આચરણનું અનુસરણ પણ ન કરવું. ॥૩૯॥
ભગવાનના ઉપદેશો સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ પ્રગટ કરનાર છે, અને પોતાના ભક્તોના માહાત્મ્યને સાચા રીતે જણાવે છે. ॥૪૦॥
ઉદ્ધવને કહેલા, અર્જુનને કહેલા તથા અન્ય ભક્તોને કહેલા ભગવાનના વચનો જગતના કલ્યાણ માટે છે. ॥૪૧॥
આ વચનો ભક્તોએ હંમેશા આદરપૂર્વક ગ્રહણ કરવા જોઈએ; પરંતુ ભગવાનના આચરણને જોઈને તેવું આચરણ કરવું નહીં. ॥૪૨॥
ગોપીઓ સાથેના રમણ, ક્રીડા વગેરે ચરિત્રો જોઈને જો કોઈ મનુષ્ય તેવું આચરે, ॥૪૩॥
તો તે સદાચારથી ભ્રષ્ટ થઈને નિશ્ચિત નરકમાં પડે છે; તેથી મારા આશ્રિત પુરુષોએ એવું કદી ન કરવું. ॥૪૪॥
જેમ શ્રીકૃષ્ણનું કેટલાક આચરણ શાસ્ત્રવિરુદ્ધ અને લોકનિંદિત હોવાથી ગ્રહણયોગ્ય નથી, તેમ તમારા પોતાના ગુરુનું પણ તેવું આચરણ કદી ન ગ્રહણ કરવું. ॥૪૫॥
ત્યાગી અને ગૃહસ્થોના ધર્મ સમજાવનારા, ઉદ્ધવ માર્ગના મારા વચનો મારા આશ્રિતોએ અવશ્ય પાલન કરવા. ॥૪૬॥
જે વ્યક્તિ તે પ્રમાણે વર્તે નહીં, તે કદી મારો નથી; આ વાત સર્વેના હૃદયમાં ધારણ કરવા જેવી છે. ॥૪૭॥
ત્યાગી અને ગૃહસ્થોના સમૂહે ધર્મરૂપ અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ વચનોને અમૃત સમાન પીધા, અને સર્વે પ્રયત્નપૂર્વક પોતાના હૃદયકમળમાં ધારણ કર્યા. ॥૪૮॥
ભક્તોએ એ જ શ્રીકૃષ્ણને પોતાનો ઈશ્વર અને ગુરુ તરીકે હૃદયમાં સમ્યક રીતે જાણી, અનન્ય પરમ ભક્તિથી તેમની ભક્તિ કરી, અને તેમના ઈશ્વરત્વમાં અડગ નિશ્ચય ધરાવ્યો. ॥૪૯॥
આ ઇતિ શ્રીહરિવાક્યસુધાસિંધુમાં શતાનંદ સ્વામી દ્વારા વિરચિત દ્વિશતાધિક અષ્ટાદશમો તરંગ સમાપ્ત થયો. ॥૨૧૮॥૧૮॥
तरंग २१८ - वडताल १८#
विक्रम संवत् १८८२ वर्ष में, माघ मास की शुक्ल प्रतिपदा तिथि पर भगवान हरि के इस वचनामृत का प्राकट्य हुआ। ॥१॥
उस समय वृत्तालयपुर नामक नगर में, लक्ष्मी-नारायण के मंदिर में, संध्या के नीराजन (संध्या आरती) के पश्चात् भगवान हरि सदासने (गद्दी) पर विराजमान हुए। ॥२॥
श्वेत वस्त्र धारण करके, चारों ओर अनेक प्रकार के भक्तों से घिरे हुए भगवान हरि ने महान साधुओं से कहा—“एक प्रश्न है, उसे सुनो।” ॥३॥
“सत्संग में रहने वाले मनुष्यों को सरल रीति से क्या-क्या अवश्य जानना चाहिए?” ऐसा प्रश्न पूछे जाने पर, भगवान ने स्वयं ही उसका उत्तर दिया। ॥४॥
सत्संगी पुरुषों को यथोचित रूप से चार विषय समझने चाहिए—
उनमें प्रथम सम्प्रदाय है, जो अपने गुरुओं की परम्परा है। उसमें
वह
श्रीरंग नामक महाक्षेत्र में उनकी समाधि है। उसके बाद उन्होंने वैष्णव दीक्षा प्राप्त की, और मैं उनका शिष्य हुआ। ॥८॥
मेरे द्वारा अयोध्या-प्रसाद तथा रघुवीर को पुत्र रूप में स्वीकार करने से, धर्मवंश में गुरुता स्थापित हुई—यही गुरु-क्रम है।॥९॥
उद्धव मार्ग में अभीष्ट
भगवान द्वारा कहे गए
त्यागियों और गृहस्थों के धर्म अलग-अलग हैं— वे सब श्री वासुदेव माहात्म्य से पूर्ण रूप से जानने चाहिए। ॥१३॥
परोक्ष रूप में वे गोलोक मध्य ब्रह्मधाम में, सदा द्विभुज रूप में, राधा और लक्ष्मी से शोभित, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी हैं। ॥१५॥
श्रीदामा, नन्द आदि मुख्य पार्षदों द्वारा सेवित वह श्रीकृष्ण ही अनन्त करोड़ ब्रह्माण्डों की सृष्टि, स्थिति और प्रलय करने वाले हैं। ॥१६॥
चतुर्भुज, अष्टभुज और सहस्रभुज—ऐसे विविध रूप वे अलग-अलग धामों में धारण करते हैं। ॥१७॥
वासुदेव आदि रूपों से वे चतुर्व्यूह बनते हैं, और केशव आदि रूपों में चौबीस प्रकार के स्वरूप प्रकट करते हैं। ॥१८॥
उसी प्रकार धरती पर वराह आदि अवतार धारण करते हैं; और प्रत्येक में विशेष तात्पर्य रहता है। ॥१९॥
यह परोक्ष स्वरूप श्रीकृष्ण का तत्त्वरूप (अप्रकट, दिव्य) है; जबकि प्रत्यक्ष स्वरूप मनुष्याकार में धरती पर वर्तमान है। ॥२०॥
भगवान के मनुष्य स्वरूप के समस्त चरित्र सुनने योग्य हैं, क्योंकि व्यासदेव ने उन्हें अति भक्तिपूर्वक वर्णन किया है। ॥२१॥
शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, निम्बार्क और विष्णुस्वामी आदि पृथ्वी पर सद्धर्म के महान आचार्य हुए। ॥२३॥
उन्होंने सभी ने व्यास के वचनों को प्रमाण रूप में स्वीकार किया; अतः वे वचन हमारे लिए मुख्य प्रमाण हैं। ॥२४॥
व्यासदेव ने मनुष्यों के कल्याण के लिए पहले चार प्रकार के वेद रचे, उसके बाद ब्राह्मण आदि पुराण और महाभारत रचे। ॥२५॥
परन्तु परम मुक्ति का साधन स्पष्ट रूप से नहीं कहा गया यह जानकर, करुणा से उन्होंने श्रीमद्भागवत रचा। ॥२६॥
वेद, शास्त्र, पुराण और पञ्चरात्र के समस्त सार को ग्रहण करके, रस रूप में यह ग्रन्थ रचा गया है। ॥२७॥
उसमें
श्रीकृष्ण ने उद्धव को एकादश स्कन्ध के गुणाध्याय में अपना निर्गुणत्व स्वयं स्पष्ट रूप से कहा है। ॥२९॥
जिसके सम्बन्ध से गुणात्मक भाव भी निर्गुण हो जाते हैं—ऐसा सम्बन्ध रखने वाले श्रीकृष्ण स्वयं निर्गुण हैं। ॥३०॥
काम, द्वेष, भय आदि किसी भी भाव से जिन्होंने भगवान से सम्बन्ध प्राप्त किया, वे भी निर्गुणता को प्राप्त हुए। ॥३१॥
यदि भगवान निर्गुण न होते, तो शुद्ध सत्त्वरूप होते; तब गोपिकाएँ आदि उनके सम्बन्ध से निर्गुण कैसे बनतीं? ॥३२॥
“मेरा जन्म और कर्म दिव्य हैं”—जो इसे तत्त्व से जानता है, वह शरीर त्यागकर पुनर्जन्म नहीं लेता, अपितु मुझे प्राप्त होता है। ॥३४॥
श्रीकृष्ण ने अपनी इच्छा से कुछ अभक्तों को भी विभिन्न तेजस्वी स्वरूप दिखाए हैं। ॥३५॥
कभी चतुर्भुज, कभी अष्टभुज, कभी सहस्रभुज रूप—आवश्यकता अनुसार वे प्रकट करते हैं। ॥३६॥
इन तीन प्रकार के स्वरूपों के भेद से उपासना में भेद शास्त्रोक्त और युक्तिसंगत है। ॥३७॥
एक ही द्विभुज स्वरूप के भी स्थान, अवस्था और वेश के भेद से कुछ लोग अलग उपासना मानते हैं। ॥३८॥
परन्तु यह मत हमारा नहीं है; अतः मुमुक्षु पुरुषों को उसे स्वीकार नहीं करना चाहिए, और भगवान के आचरण का अनुसरण भी नहीं करना चाहिए। ॥३९॥
भगवान के उपदेश स्वधर्म, ज्ञान, वैराग्य और भक्ति को प्रकट करने वाले हैं, तथा अपने भक्तों के माहात्म्य को यथार्थ रूप से बताते हैं। ॥४०॥
उद्धव को, अर्जुन को तथा अन्य भक्तों को कहे गए भगवान के वचन जगत् के कल्याण के लिए हैं। ॥४१॥
ये वचन भक्तों को सदैव आदरपूर्वक ग्रहण करने चाहिए; परन्तु भगवान के आचरण को देखकर वैसा आचरण नहीं करना चाहिए। ॥४२॥
गोपियों के साथ रमण, क्रीड़ा आदि चरित्र देखकर यदि कोई मनुष्य वैसा आचरण करे, ॥४३॥
तो वह सदाचार से भ्रष्ट होकर निश्चित नरक में पड़ता है; अतः मेरे आश्रित पुरुषों को ऐसा कभी नहीं करना चाहिए। ॥४४॥
जिस प्रकार श्रीकृष्ण का कुछ आचरण शास्त्रविरुद्ध और लोकनिन्दित होने से ग्रहणयोग्य नहीं है, उसी प्रकार अपने गुरु का भी ऐसा आचरण कभी ग्रहण नहीं करना चाहिए। ॥४५॥
त्यागियों और गृहस्थों के धर्म समझाने वाले, उद्धव मार्ग के मेरे वचन मेरे आश्रितों को अवश्य पालन करने चाहिए। ॥४६॥
जो व्यक्ति वैसा आचरण नहीं करता, वह कभी मेरा नहीं है; यह बात सबके हृदय में धारण करने योग्य है। ॥४७॥
त्यागी और गृहस्थ समूहों ने धर्मांग से उत्पन्न इन वचनों को अमृत समान पीया, और सबने यत्नपूर्वक अपने हृदयकमल में धारण किया। ॥४८॥
भक्तों ने उसी श्रीकृष्ण को अपने हृदय में ईश्वर और गुरु के रूप में सम्यक् जानकर, अनन्य परम भक्ति से उनकी भक्ति की, और उनके ईश्वरत्व में अडिग निश्चय धारण किया। ॥४९॥
इस प्रकार श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु में शतानन्द स्वामी द्वारा रचित द्विशताधिक अष्टादशवाँ तरंग समाप्त हुआ। ॥२१८॥१८॥
Tarang 218 - Vartal 18#
In the Vikram Samvat year 1882, on the Shukla Pratipada of Magh month, this ambrosial discourse of Lord Hari manifested. ॥1॥
At that time, in the town named Vrittalayapur, in the temple of Lakshmi-Narayan, after the evening nirajan (sandhya aarti), Lord Hari was seated on the eternal throne. ॥2॥
Wearing white garments, surrounded on all sides by various devotees, Lord Hari said to the great sadhus—“There is one question, listen to it.” ॥3॥
“After asking what must the people dwelling in satsang necessarily know in a simple way?” the Lord Himself gave the answer to that. ॥4॥
Satsangi persons should properly understand four subjects—
The first among them is sampradaya, which is the tradition of one’s own gurus. In it,
He is to be known as
In the great kshetra named Shrirang, there is his samadhi. Thereafter, he received Vaishnava diksha, and I became his disciple. ॥8॥
By me, Ayodhya-Prasad and Raghuveer were accepted in the manner of sons; through this, Guruship was established in the Dharmavansha—this indeed is the Guru-succession.॥9॥
In the Uddhava path, there are
The
The duties of renunciates and householders are different— all of them should be known completely from Shri Vasudeva Mahatmya. ॥13॥
In paroksha form, He is in Goloka in the middle of Brahm-dham, always in two-armed form, adorned by Radha and Lakshmi, radiant like crores of suns. ॥15॥
Served by chief attendants like Shridama, Nand etc., that Shri Krishna is the creator, sustainer, and destroyer of infinite crores of universes. ॥16॥
Four-armed, eight-armed, and thousand-armed—such various forms He assumes in different dhams. ॥17॥
In forms beginning with Vasudeva, He becomes Chaturvyuha, and in forms like Keshav etc., He manifests twenty-four kinds of forms. ॥18॥
In the same way, He assumes avatars like Varaha etc. on earth; and in each, there is special purport. ॥19॥
This paroksha form is the essential (unmanifest, divine) form of Shri Krishna; whereas the pratyaksha form exists on earth in human shape. ॥20॥
All the divine acts in the human form of the Lord are worthy to be heard, because Vyasa-deva has described them with utmost devotion. ॥21॥
Shankaracharya, Ramanujacharya, Madhvacharya, Nimbarka, and Vishnuswami etc. were great acharyas of true dharma on earth. ॥23॥
They all accepted Vyas’s words as pramana; therefore, those words are our primary pramana. ॥24॥
Vyasadeva first composed the four kinds of Vedas for the welfare of humanity, thereafter Brahman etc. Puranas and Mahabharata. ॥25॥
But realizing that the means for ultimate liberation was not clearly stated, out of compassion, he composed Shrimad Bhagavatam. ॥26॥
Having extracted the essence of all Vedas, scriptures, Puranas, and Pancharatra, this scripture was composed in the form of rasa. ॥27॥
In it,
Shri Krishna Himself clearly stated His nirguna nature to Uddhava in the Gunadhyaya of the Eleventh Skandha. ॥29॥
By relation with whom even guna-based bhavas become nirguna—that Shri Krishna possessing such relation is Himself nirguna. ॥30॥
Whoever attained relation with the Lord through any bhav like kama, dwesh, bhaya etc., they also attained nirguna state. ॥31॥
If the Lord were not nirguna, He would be pure sattva-form; then how would the gopis etc. become nirguna by relation with Him? ॥32॥
“My birth and actions are divine”—one who knows this in essence, after leaving the body, does not take rebirth, but attains Me. ॥34॥
Shri Krishna, by His own will, showed various effulgent forms even to some non-devotees. ॥35॥
Sometimes four-armed, sometimes eight-armed, sometimes thousand-armed form—He manifests according to necessity. ॥36॥
Due to the difference in these three kinds of forms, difference in upasana is scriptural and logical. ॥37॥
Even of the same two-armed form, some consider separate upasana due to difference in place, state, and attire. ॥38॥
But this view is not ours; therefore, seekers of liberation should not accept it, and should not imitate the Lord’s conduct either. ॥39॥
The Lord’s teachings manifest svadharma, jnana, vairagya, and bhakti, and truly reveal the greatness of His own devotees. ॥40॥
The words spoken by the Lord to Uddhava, to Arjuna, and to other devotees are for the welfare of the world. ॥41॥
These words should always be respectfully accepted by devotees; but one should not imitate the Lord’s conduct by seeing it. ॥42॥
If someone, seeing the pastimes, sports etc. with the gopis, acts accordingly, ॥43॥
then he falls from sadachara and certainly goes to hell; therefore, my dependent persons should never do such things. ॥44॥
Just as some conduct of Shri Krishna is unscriptural and blameworthy by the world and thus not acceptable, similarly, one should never accept such conduct of one’s own guru. ॥45॥
The words explaining the dharma of renunciates and householders, from the Uddhava path, must be observed by my dependents. ॥46॥
Whoever does not act accordingly is never mine; this fact should be held in everyone’s heart. ॥47॥
The groups of renunciates and householders drank these words born from dharma-anga as if nectar, and all carefully held them in the lotus of their heart. ॥48॥
The devotees properly knew that same Shri Krishna in their heart as their Lord and guru, worshipped Him with exclusive supreme bhakti, and held firm conviction in His lordship. ॥49॥
Thus ends the eighteenth wave exceeding two hundred in Shri Harivakya Sudhasindhu composed by Shatananda Swami. ॥218॥18॥
સેતુમાળા ટીકા - પ્રથમ આચાર્ય શ્રી રઘુવીરજી મહારાજ દ્વારા રચિત સંસ્કૃત ટીકા
वेद्यस्य सर्वथा सर्वैः सत्सङ्गिभिरवश्यतः । लक्षणं सम्प्रदायादेः सम्यगष्टादशे स्मृतम् ॥१॥
शकेति । शकेति पूर्वार्धं व्याख्यातम् । (१८८२) माघशुक्लप्रतिपदि माघमाससम्बन्धिनः शुक्लपक्षस्य प्रतिपत्तिथौ इदम् । हरेः । वचोऽमृतम् । अभूत् ॥१॥
तत्रेति । तत्र तिथौ । वृत्तालयपुरे लक्ष्मीनारायणालये श्रीलक्ष्मीनारायणापवरकपुरः प्रदेशवर्तिनो महामण्डपस्योदङमुखचन्द्रशालायामित्यर्थः । सदासने पाश्चिकश्वेतोत्तरछद्युते स्थूलतूलिकासने । सन्ध्यानिराजनस्य हरेः सायन्तनारात्रिकस्य । अन्ते समाप्तौ सत्यामित्यर्थः । स श्रीहरिः । न्यषीदत् ॥२॥
सितेति । सितवासाः परिहितसकलश्वेतवसनः । अनेकैर्नानादेशागतत्वाद्बहुभिः । नानाभक्तैस्त्यागिभिर्गुहिभिश्च स्वाश्रितजनैः । सर्वतः परितः । वृतः सभारचनया वेष्टितः। स श्रीहरिः। महतः। साधून् मुक्तानन्दादीन् । उवाच । हे साधवः ।। अहम् । प्रश्नम्। कुर्वे । निशम्यतां श्रूयताम् ॥३॥
सत्सङ्गिनामिति । सत्सङ्गिनाम् । नृणाम् । अञ्जसा तत्त्वतः अवश्यम् । किम् । किम् । ज्ञेयम् । इतीत्थम् । पृष्ट्वा । तस्य प्रश्नस्य । उत्तरमपि। तान् साधून् । स्वयम्। स श्रीहरिरव । आह ॥४॥
सम्प्रदाय इति । सम्प्रदायो गुरुपरंपरा । अभीष्टग्रन्थाः सम्प्रदायप्रवर्तकाभिमता ग्रन्थाः । तथा। गृहिसत गृहस्थानां साधूनां च । वृषा धर्माः । इष्टदेवश्च । इत्येतत्सम्प्रदायादिचतुष्कम् । सत्सङ्गिपूरुषैः सम्यग्यथार्थतः बोध्यम् ॥५॥
तत्रेति । तत्र तेषु सम्प्रदायादिषु चतुर्षु मध्ये। आद्यः प्रथमः । सम्प्रदायस्तु । स्वगुरूणाम् । परंपरानुकमः । ज्ञेयः । ‘सम्प्रदायो गुरुक्रम’ इत्यमरोक्तेः । तत्र तेषु गुरुषु मध्ये । अध्वप्रवर्तनात् स्वसम्प्रदायप्रवर्तनाद्धेतोः । आदिमः प्रथमः । गुरुः । उद्धवः । ज्ञेयः ॥६॥
बोध्य इति । कृष्णार्पितगुरुत्वधूः । स उद्धवः । रामानन्दो हि रामानन्दस्वाम्येव । बोध्यो ज्ञेयः । तस्य रामानन्दस्य । स्वामिनः । गुरुः । साक्षात्प्रत्यक्षः । रामानुजो लक्ष्मणाचार्यः । ज्ञेयः । अस्य प्राग्भवे श्रीकृष्णशिष्यत्वेऽपि दुर्वासः शापप्राप्तरामानन्दावतारे रामानुजस्य तद्गुरुत्वादेवमुक्तम् ॥७॥
एतदेव स्पष्टयितुमाह ।श्रीरङ्गेति। स रामानन्दस्वामी । श्रीरङ्गाख्ये । महाक्षेत्रे । समाधौ । गुरोः । ततो रामानुजात् वैष्णवीम् दीक्षाम् । । प्राप्तवान् । अहम् । तस्य रामानन्दस्वामिनः । शिष्यः । भवामि ॥८॥
मयेति । मया । धर्मवंश्ये धर्मवंशभवे । सुते दत्तविधिना पुत्रत्वेनाङ्गीकृते । अयोध्याप्रसादे । रघुवीरे च । स्विका मदीया । गुरुता आचार्यधुरा । निहिता समाहिता । अस्ति । इतीत्थम् । गुरुक्रमः सम्प्रदायः । ज्ञेयः ॥९॥
ग्रन्था इति । ग्रन्थास्तु । उद्धववर्त्मनि । अष्टौ । अभीष्टाः। भवन्ति । हि। तन्नाम्ना निर्दिशति सार्घद्वाभ्याम् । वेदाश्चत्वारोऽपि निगमाः । तथा। व्याससूत्राणि । श्रीमद्भागवतं पुराणं च ॥१०॥
विष्णिवति । विष्णुनामसहस्त्राख्यम् । स्तोत्रम् । भगवता श्रीकृष्णेन । उदितार्जुनं प्रति कथिता । गीता विदुरनीतिश्च । इदं विष्णुसहस्त्रनामस्तोत्रादि । त्रयम् । भारतस्थम् । ज्ञेयम् ॥११॥ श्रीवासुदेवेति । तथा । स्कान्दपुराणगम् । श्रीवासुदेवमाहात्म्यम् । याज्ञवल्क्यस्मृतिश्च । इत्येते । मष्टौग्रन्थाः । प्रकीर्तिताः ॥१२॥
त्यागिनामिति । त्यागिनां साधूनाम्। गृहस्थानां च। ये। धर्माः। ते तु । श्रीवासुदेवमाहात्म्यात् । पृथक् व्यक् । अशेषतः । विज्ञातव्याः ॥१३॥
इष्टदेव इति । इष्टदेवस्तु । राधिकापतिः । भगवान् । श्रीकृष्णः । ज्ञेयः । अस्य श्रीकृष्णस्य । प्रत्यक्षम् | परोक्षं च । यत् रूपम् । तत् । ज्ञेयम् । दिव्यमानुषापरपर्याययोः परोक्षप्रत्यक्षरूपयोरेकत्वं बोध्यमिति भावः ॥१४॥
परोक्षमिति । परोक्षं तस्य परोक्षरूपं तु । गोलोके । तत्रापि । ब्रह्मधामस्थमक्षरधामावस्थितम् । सदा द्विभुजं भुजद्वयोपेतम् । राधया । त्रिया च । जुष्टं सेवितम् । कोटिसूर्यसमद्युति । अस्ति ॥१५॥
श्रीदामेति । तत् तस्य परोक्षरूपम् । श्रीदामनन्दप्रमुखैः पार्षदैः । निषेवितम् । स परोक्षरूपः । कृष्णः अनन्तकोट्यण्डसर्गस्थित्यन्तकारकः । अस्ति ॥१६॥
चतुरिति । स श्रीकृष्णः चतुर्भुजम् । तथा । अष्टभुजम् । सहस्त्रभुजं च स्वं स्वकीयम् । रूपम् । धृत्वा घामान्तरेष्वक्षरधामेतरवैकुण्ठादिपदेषु । पृथक् । पृथक् । आस्ते ॥१७॥
वासुदेवेति । प्रभुः स श्रीकृष्णः । वासुदेवादिरूपेण । चतुर्व्यहः । जायते । असौ श्रीकृष्णः । केशवाद्यात्मना केशवादिव्यूहरूपेण चतुर्विशतिधा च । जायते ॥१८॥
स इति । स श्रीकृष्ण एव । घरातले । वराहादीन् । अवतारान् । दधाति । सर्वशास्त्राणां वेदादीनाम् । वात्पर्य च। तत्र वै श्रीकृष्णे एव । अस्ति । सर्वशास्त्राणि साक्षात्परंपरया वा तमेव प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ॥१९॥
परोक्षमिति । इत्थममुना प्रकारेण । कृष्णस्य परोक्षम् । रूपम् । तत्त्वतः । ज्ञेयम् । प्रत्यक्षं रूपं तु । घरातले । वर्तमानम् । नराकारम् । ज्ञेयम् ॥२०॥
नराकृतेरिति नराकृतेः । भगवतः श्रीकृष्णस्य । अशेषतः समग्राणि । चरित्राणि । साक्षाद्भगवदवतारेण । व्यासेन कृष्णद्वैपायनेन । वर्णितानि । श्रीमद्भागवतभारतादिषु वर्णितानि सन्तीत्यर्थः । तानि । अतिभक्तितः । श्रव्याणि मुमुक्षूणां श्रोतुमर्हाणि सन्ति ॥२१॥
व्यासकृतग्रन्थश्रव्यतायां तस्य भगवदवतारत्वं वेदाद्याचार्यत्वं वेदवत्तद्वाक्यस्य स्वतः प्रमाणत्वं च हेतुतयाह । आचार्येभ्य इति । सर्वेभ्यः । आचर्येभ्यः । व्यास एव । महान्। मतः। हि यतः । वेदवत् । तद्वाक्यानां व्यासवचनानाम् । स्वत एव । प्रमाणत्वादप्रामाण्ये कारणरहितत्वाद्धेतोः । वेदानां भगवद्वाक्यत्वाद्व्यासस्य भगवदवतारत्वाद्वेदेष्विव व्यासव्याक्येष्वपि प्रमाणापेक्षाभावात्तद्वाक्यान्येव मुमुक्षुश्रव्याणीतिभावः ॥२२॥
बादयौँडुलोमिजैमिन्याद्याचार्याणां कृष्णावतारसमकालीनत्वात्तदप्रसिद्धेस्तान् हित्वा कल: सार्धत्रिसहस्रवर्षगमनानन्तरसम्भूताः साम्प्रतकालप्रसिद्धाः शङ्कराद्या आचार्या अपि व्यासाचार्यप्रामाण्यमेव स्वीचकुरित्याह सार्धेन। आचार्या इति । शङ्करः । रामानुजः । मध्वः । तथा निम्बार्कविष्णुस्वाम्याद्याः । अपरे । आचार्याः । भुवि । सद्धर्महेतवः । अभवन् ॥२३॥
व्यासेति । अखिलाः सर्वेऽपि । ते शङ्कराद्या आचार्याः । व्यासवाक्यानि । प्रमाणतया । जगृहुः । अतो हेतोः । तानि व्यासवाक्यानि । नोऽस्माकम् । मुख्यतयैव । प्रमाणानि प्रमाणभूतानि । सन्ति ॥२४॥
स इति । स व्यासः । नृणाम् । श्रेयसे । आदौ । वेदम् । चतुर्विधमृगादिसंज्ञाभेदेन चतुष्प्रकारम् । व्यधात् कृतवान् । ‘व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधमिति’ श्रीभागवतोक्तेः (भा. १-४-१९) । ततस्तदनन्तरम् । ब्राह्मादीनि । पुराणानि । भारतं च । अकरोत् ॥२५॥
तथेति । तथापि एतावति प्रयत्ने व्यासेन कृते सत्यपि । मया । आत्यन्तिकश्रेयः साधनम् । स्फुटं यथा तथा । न प्रोक्तम् । इतीत्थम् । आप्ततापः असौ व्यासः । श्रीमद्भागवतम् । व्यधात् । तत एवास्य सन्तापोपशमनपूर्वानिर्वृतिजतिति भावः ॥२६॥
साम्प्रतं तत्कृत श्रीभागवतग्रन्थप्रशंसामाह। वेदेति । वेदशास्त्रपुराणानाम् । पञ्चरात्रस्य । चकारादार्षरामायणादेः । अखिलम् । सारम् । आकृष्योपादाय । तेन व्यासेन। रसात्मकं रसरूपम् एतत् श्रीमद्भागवतम् । रचितम् ॥२७॥
तत्रेति । तत्र । श्रीभागवते । प्रभुः । स्वयम्। कृष्णः। सर्वावताराणाम् । धर्ता अत एव । अवतारी । इतीत्थम् । गदितः । स श्रीकृष्णः। सदा। निर्गुणो मायिकगुणवर्जितः । अस्ति ॥२८॥
स्वेति । स्वेन । श्रीकृष्णेन । श्रीकृष्णेन स्वयमेवेत्यर्थः । स्वनिर्गुणत्वम् । एकादशस्कन्धे । गुणाध्याये पञ्चविंशे गुणविभागाध्याये । उद्धवं प्रति। स्फुटं यथातथा। प्रोक्तम्। अस्ति। हि ॥२९॥
निर्गुणस्येति । निर्गुणस्य । यस्य कृष्णस्य । सम्बन्धादेव । गुणात्मका अपि । भावाः कर्मज्ञानदेशादयः । निर्गुणताम् । यान्ति । ततो हेतोः । कृष्ण एव । निर्गुणः । अस्ति ॥३०॥
येनेति । किञ्च । ये जनाः । कामद्वेषभयादिना । येन । केनापि । भावेन । तस्य निर्गुणस्य । कृष्णस्य । सम्बन्धम् । प्राप्ताः । ते जनाः । निर्गुणताम् । ययुः ॥३१॥
यदीति । असौ कृष्णः । यदि । निर्गुणः । न स्यात् । शुद्धसत्त्वात्मकः । भवेत् । तर्हि । तत्सम्बन्धात् । गोपिकादयः । निर्गुणाः । कथम्। भवेयुरिति शेषः ॥३२॥
अत इति । अतो हेतोः । असौ कृष्णः । निर्गुण एव । अस्ति। अत्रास्मिन्नर्थे । संशयः । नास्त्येव । स्वस्य जन्मकमदिः । दिव्यत्वममायिकत्वम् । स श्रीकृष्णः । स्वयमेव । आह गीतायामर्जुनं प्रति जगाद ॥३३॥
तदेवाह । जन्मेति । हे अर्जुन ।। एवमतः पूर्ववर्तिश्लोकत्रयोक्तप्रकारेण । यः पुरुषः। मे मम। जन्म । कर्म चरित्रं च । तत्त्वतो यथार्थतया । दिव्यम्। वेत्ति । स पुरुषः । देहम् । त्यक्त्वा । पुनः। जन्म । नैति । किन्तु । मामेव । एति प्राप्नोति ॥३४॥
कृष्णेनेति । अनेन निर्गुणेन । कृष्णेन । निजेच्छया। केभ्यश्चित् । भक्तेभ्यः । अद्भुतानि । रूपान्तराण्यपि । दर्शितानि । भवन्ति ॥३५॥
तानि प्रदर्शयति । चतुरिति । स कृष्णः। चतुर्भुजम् । रूपम्। अष्टभुजम् । रूपम्। सहस्त्रभुजम् । रूपं च। इत्यपि इदं त्रिविधं रूपमपि। यथा। प्रयोजनम्। आविर्भावयति स्म देवक्यादिभक्तेभ्यः स्वैश्वर्येण दर्शयामास ॥३६॥
तेषामिति । तेषाम् । त्रिविधरूपाणाम् । तस्य निर्गुणस्य कृष्णस्य । स्वरूपतो द्विभुजाद्वास्तविकस्वरूपात् सकाशात् । भेदाद्वास्तविकपृथग्भावाद्धेतोः शास्त्रोक्तः । उपासनायाः । भेदस्तु युक्त एव । अस्ति ॥३७॥
एकस्येति । केचनोपासकाः। द्विभुजस्य । एकस्य । स्वरूपस्यैव। स्थानानि। गोकुल-मथुरा-द्वारिकादीनि च अवस्था बाल्ययौवनादिकाश्च वेषा बर्हापीडादयश्च तेषां भेदः पृथक्त्वं तस्मात् विभिन्नोपासनम् । विदुर्वदन्ति । स्थानादौन्यालम्ब्यैकस्यैव तस्य मूर्तिभेदस्वीकारेणोपासनाभेदान् ब्रुवन्तीत्यर्थः ॥३८॥
नेति । तत्तथाविधमुपासनम् । अस्मन्मतम् । नास्ति । अशास्त्रीयत्वान्मया न स्वीकृतमस्तीत्यर्थः । तस्माद्धेतोः । मुमुक्षुभिः । मच्छ्रितैः । तत् । न ग्राह्यम् । तथैव तद्वदेव । तस्य कृष्णस्य । आचरणमपि । नाचर्य नैवाचरणीयम् ॥३९॥
स्वेति । यथार्थतः । स्वधर्मज्ञानवैराग्यभक्तिबोधकराणि । स्व स्वयं श्रीकृष्णश्च स्वीयभक्ताः स्वैकान्तिकभक्तजनाश्च तेषां यन्माहात्म्यं तस्यावेदकानि ज्ञापकानि ॥४०॥
उद्धवमिति । जगद्गुरोः । अस्य श्रीकृष्णस्य । उद्धवं प्रति । यानि । वचनानि । स्युः । अर्जुनं प्रति चापि । यानि । वचनानि । स्युः । अथवा । अन्यान्। भक्तान् प्रति चापि । यानि । वचनानि । स्युः ॥४१॥ तानिति । तानि वचनान्येव । भक्तैः । आदरतः । सर्वथा । ग्रहीतव्यानि । अस्य कृष्णस्य । आचरणम् दृष्ट्वा । तथा । तेन प्रकारेणैव आचरणम् । न कार्यम् । इति त्रयाणामेकसम्बन्धः ॥४२॥
गोपेति । किञ्च । गोपोच्छिष्टोपयोगं गोपभुक्तशेषात्राशनम् । यसकीडादि च । यत् । अस्य । कृष्णस्य । चरित्रम् । तत् । वीक्ष्य । इह लोके । यः पुमान्। तद्वच्छ्रीकृष्णवत् आचरेत् ॥४३॥
सदिति । स पुमान् । सदाचारपरिभ्रष्टः साधुपुरुषनिबद्धाचारमार्गच्युतः सन् । ध्रुवं निश्चितमेव । निरये । पतेत् । तस्माद्धेतोः । मदाश्रितैः । पूरुषैः । क्वचन कदाचिदपि । एवं कृष्णाचरणानुसारेण । न वृत्यम् ॥४४॥ अशास्त्रीयमिति । यथा अशास्त्रीयम् । लोकगहाँ सकलजननिन्द्यम् । श्रीकृष्णाचरणम् । न ग्राह्यमाचरणीयत्वेन नोपादेयम् । तथैव । स्वगुरोर्युष्माकं देशिकस्य । मे ममापि । आचरणम् । क्वचित् । न ग्राह्यम् ॥४५॥
वाक्यानीति । उद्धवपथे । औद्धवाध्वनि । त्यागिगृहिणाम् । धर्मादेः स्वधर्म-ज्ञान-विरक्ति भक्तिभगवन्माहात्म्यादीनामित्यर्थः । बोधकानि प्रतिपादकानि। यानि । मे मम। वाक्यानि । सन्ति । तानि । मच्छ्रितैः । पालनीयानि ॥४६॥
वर्तिष्यत इति । यो मदाश्रितजनः । अन्यथा मदुक्तान्यप्रकारेण । वर्तिष्यते । सः । कर्हिचित् । मदीयः । नतु नैव ज्ञेयः । एषा सम्प्रदायादिचतुष्कबोधिका। वार्ता। सर्वैः सकलैरपि मदाश्रितैर्भवद्भिः । हृदये स्वस्वमानसे धार्या । सर्वतः सर्वेषां मदाश्रितानां पुरत इत्यर्थः । कार्या च ॥४७॥
पीत्वेति । इत्येवंविधाम् । धर्माङ्गभवस्य धर्मसुनोः श्रीहरेः । सुधामिवामृततुल्याम् । वाचम् पीत्वा । सदः स्थाः । ते । सर्वेऽपि । त्यागिगृहस्थसङ्घाः । तोषम् । अगुः प्रापुः । तां श्रीहरिवाचम् । इदम्बुजे स्वस्वत्परो । यत्लेन । दधुः ॥४८॥
तमिति । किञ्च । ते त्यागिगृहस्थसङ्घाः । निजेश्वरं स्वेष्टदेवम् । गुरुम् । तं श्रीहरिमेव । कृष्णम् । हृदये । सम्यक् । विदन्तः । परोक्षप्रियत्वात् स्वमुखेन स्वमहिमानं वक्तुमनर्हत्वात् स्वमेव परमार्थ: श्रीकृष्णः सन्नपि स्वज्ञानमुपदेष्टुं कृष्णमन्यं वदत्यथाप्ययमेव सोऽस्तीति जानन्त इत्यर्थः । अत एव । नगोपमानेश्वरनिश्चयाः पर्वतायथा सुस्थिरत्वादचलाः सन्ति तथा श्रीहरौ स्वस्वान्तःकृतसुस्थिराचलपरमेश्वरत्वनिश्चयाः सन्त इत्यर्थः । परया सर्वोत्कृष्टया । अनन्यभक्त्यैकान्तिकोपासनया । तं श्रीहरिमेव । भेजुरसेवन्तः ॥४९॥
वेद्यं स्वभक्तैः सकलैयर्योऽवश्यं लक्षणं हरिः । प्रोचे स्वसम्प्रदायादेः परोक्षत्वेन तत्र च ॥१॥
प्रत्यक्षस्य परोक्षस्य स्वस्य रूपस्य च स्फुटम् । ज्ञानं यथार्थतः प्राह तज्ञ्जानं मे ददातु सः ॥२॥
इति श्रीमदेकान्तिकधर्मप्रवर्तकश्रीहर्यैकान्तिकोपासकश्रीहरिकृष्णभगवत्सूनुरघुवीराचार्यविरचितायां सेतुमालाख्यायां श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धुटीकायां द्विशताधिकाष्टादशस्तरङ्गः ॥२१८॥१८॥
૨૧૮મો તરંગ#
સર્વથા તમામ સત્સંગી પુરુષો દ્વારા અવશ્ય જાણવા યોગ્ય વિષય છે – સમ્પ્રદાય આદિના લક્ષણ અઢારમા (તરંગ/અધ્યાય)માં પૂર્ણતઃ સ્મરણ કરવામાં આવ્યા છે ॥१॥
शकेति ।
શક સંબંધી પૂર્વાર્ધ પહેલાં વ્યાખ્યા કરી ચૂક્યા છે. શક સંવત્ ૧૮૮૨માં માઘ માસના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદા તિથિ પર આ ગ્રંથ (અથવા ઘટના) થયો. હરિના વચન અમૃત રૂપમાં પ્રગટ થયા ॥१॥
तत्रेति ।
તે તિથિ પર. વૃત્તાલયપુરમાં લક્ષ્મીનારાયણાલયમાં, શ્રીલક્ષ્મીનારાયણના અપવરકપુર પ્રદેશમાં સ્થિત મહામંડપના ઉત્તરાભિમુખ ચંદ્રશાલામાં એટલે કે. સદાસન પર, પશ્ચિમ દિશામાં સફેદ ઉપરી આવરણથી યુક્ત મોટી તૂલિકા (રૂ) વાળા આસન પર. સંધ્યા-નિરાજન એટલે કે હરિની સાયંકાલીન આરત્રિક (આરતી)ના અંતમાં સમાપ્તિ થતાં એટલે કે. તે શ્રીહરિ વિરાજમાન થયા ॥२॥
सितेति ।
સિતવાસાઃ એટલે કે પૂર્ણપણે સફેદ વસ્ત્ર ધારણ કરનારા. અનેક વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા હોવાના કારણે બહુવિધ ભક્તો, ત્યાગીઓ, ગૃહસ્થો તથા સ્વાશ્રિત જનોથી ચારે તરફથી ઘેરાયેલા, સભા-રચનાથી પરિવેષ્ટિત. તે શ્રીહરિએ મહાન સાધુઓ મુક્તાનંદ આદિને કહ્યું – હે સાધવો! હું પ્રશ્ન કરું છું, સાંભળો, ધ્યાનપૂર્વક ગ્રહણ કરો ॥३॥
सत्सङ्गिनामिति ।
સત્સંગીઓના, મનુષ્યો માટે તત્ત્વતઃ સરળતાથી અવશ્ય શું જાણવું જરૂરી છે – આ રીતે પૂછીને તે પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ તે સાધુઓને સ્વયં શ્રીહરિએ આપ્યો ॥४॥
सम्प्रदाय इति ।
સમ્પ્રદાય એટલે ગુરુ-પરમ્પરા. અભીષ્ટ ગ્રંથ એટલે સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તક દ્વારા અભિમત ગ્રંથો. તથા ગૃહસ્થો અને સાધુઓના ધર્મ તથા ઇષ્ટદેવ. આ રીતે આ સમ્પ્રદાય આદિ ચાર તત્ત્વ સત્સંગી પુરુષો દ્વારા યથાર્થ રૂપે જાણવા યોગ્ય છે ॥५॥
तत्रेति ।
તે સમ્પ્રદાય આદિ ચારમાં પ્રથમ સમ્પ્રદાય એટલે સ્વગુરુઓની પરમ્પરાનો ક્રમ, એવું જાણવું જોઈએ – ‘સમ્પ્રદાયો ગુરુક્રમઃ’ અમરકોશ અનુસાર. તે ગુરુઓમાંથી અધ્વ-પ્રવર્તન એટલે સ્વ-સમ્પ્રદાયના પ્રવર્તનના હેતુથી આદિમ એટલે પ્રથમ ગુરુ ઉદ્ધવ જાણવા યોગ્ય છે ॥६॥
बोध्य इति ।
કૃષ્ણ દ્વારા અર્પિત ગુરુત્વ-ભારને ધારણ કરનાર તે જ ઉદ્ધવ છે.
તે જ ઉદ્ધવ રામાનંદ છે—એટલે કે રામાનંદસ્વામી સ્વયં જાણવા યોગ્ય છે.
તેમના ગુરુ સાક્ષાત્ તથા પ્રત્યક્ષ રૂપે રામાનુજ લક્ષ્મણાચાર્ય છે, જેમને જાણવા જોઈએ.
પૂર્વ જન્મમાં શ્રીકૃષ્ણના શિષ્ય (ઉદ્ધવ રૂપમાં) હોવા છતાં, દુર્વાસા ઋષિના શાપથી પ્રાપ્ત રામાનંદ-અવતારમાં રામાનુજનું તેમનું ગુરુત્વ હોવાના કારણે જ આવું કથન કરવામાં આવ્યું છે ॥७॥
આ જ સ્પષ્ટ કરવા માટે કહે છે –
श्रीरङ्गेति ।
તે રામાનંદસ્વામી શ્રીરંગ નામના મહાક્ષેત્રમાં સમાધિમાં ગુરુ એટલે રામાનુજ પાસેથી વૈષ્ણવી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી. હું તે રામાનંદસ્વામીનો શિષ્ય છું ॥८॥
मयेति ।
મારા દ્વારા ધર્મવંશમાં જન્મેલા, ધર્મવંશ-ભવ પુત્રને દત્ત-વિધિથી પુત્રત્વમાં સ્વીકાર કરી અયોધ્યાપ્રસાદ રઘુવીરમાં મારી ગુરુતા એટલે આચાર્ય-ધુરા નિહિત એટલે સમાહિત છે. આ રીતે ગુરુ-ક્રમ સમ્પ્રદાય જાણવા યોગ્ય છે. ॥९॥
ग्रन्था इति ।
ઉદ્ધવ-માર્ગ (ઉદ્ધવ પરંપરા)માં કુલ આઠ ગ્રંથ અભિપ્રેત અને માન્ય છે.
તે ગ્રંથોના નામ આગળના બે શ્લોક દ્વારા નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવે છે.
તે છે— ચારેય વેદ (નિગમ), વ્યાસના સૂત્ર (બ્રહ્મસૂત્ર), તથા શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ. ॥१०॥
विष्णिवति ।
વિષ્ણુ-સહસ્ત્રનામ સ્તોત્ર, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને કહેલું, ગીતા તથા વિદુર-નીતિ. આ વિષ્ણુ-સહસ્ત્રનામ આદિ ત્રણ ભારતમાં સ્થિત જાણવા યોગ્ય છે ॥११॥
श्रीवासुदेवेति ।
તથા સ્કંદપુરાણમાં સ્થિત શ્રીવાસુદેવ-માહાત્મ્ય તથા યાજ્ઞવલ્ક્ય-સ્મૃતિ. આ આઠ ગ્રંથ પ્રકીર્તિત છે ॥१२॥
त्यागिनामिति ।
ત્યાગીઓ એટલે સાધુઓ તથા ગૃહસ્થોના જે ધર્મ છે, તે શ્રીવાસુદેવ-માહાત્મ્યથી અલગ પૂર્ણતઃ જાણવા યોગ્ય છે ॥१३॥
इष्टदेव इति ।
ઇષ્ટદેવ રાધિકાપતિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જાણવા યોગ્ય છે. આ શ્રીકૃષ્ણના પ્રત્યક્ષ તથા પરોક્ષ રૂપ જાણવા યોગ્ય છે. દિવ્ય અને માનુષ પર્યાયવાળા પરોક્ષ-પ્રત્યક્ષ રૂપોની એકતાનો બોધ થવો જોઈએ, આ ભાવ છે ॥१४॥
परोक्षमिति ।
તેનું પરોક્ષ રૂપ તો
श्रीदामेति ।
તે તેનું પરોક્ષ રૂપ
चतुरिति ।
તે શ્રીકૃષ્ણ ચતુર્ભુજ તથા અષ્ટભુજ સહસ્ત્રભુજ પોતાના રૂપ ધારણ કરી અક્ષરધામથી અન્ય વૈકુંઠ આદિ પદોમાં અલગ-અલગ વિરાજમાન છે ॥१७॥
वासुदेवेति ।
પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવ આદિ રૂપથી ચતુર્વ્યૂહ થાય છે. આ શ્રીકૃષ્ણ કેશવાદિ આત્માના કેશવાદિ વ્યૂહ રૂપથી ચોવીસ પ્રકારના થાય છે ॥१८॥
स इति ।
તે શ્રીકૃષ્ણ જ ભૂલોકમાં વરાહ આદિ અવતાર ધારણ કરે છે. સર્વ શાસ્ત્રો વેદ આદિનો તાત્પર્ય શ્રીકૃષ્ણમાં જ છે. તમામ શાસ્ત્ર સાક્ષાત્ અથવા પરંપરાથી તેનું જ પ્રતિપાદન કરે છે, આ અર્થ છે ॥१९॥
परोक्षमिति ।
આ રીતે કૃષ્ણનું પરોક્ષ રૂપ તત્ત્વતઃ જાણવા યોગ્ય છે. પ્રત્યક્ષ રૂપ તો ભૂલોકમાં વર્તમાન નરાકાર જાણવા યોગ્ય છે ॥२०॥
नराकृतेरिति ।
નરાકૃતિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના સમગ્ર ચરિત્ર સાક્ષાત્ ભગવદવતાર વ્યાસ કૃષ્ણદ્વૈપાયન દ્વારા વર્ણિત છે. શ્રીમદ્ભાગવત, ભારત આદિમાં વર્ણિત છે, આ અર્થ છે. તે અતિ ભક્તિથી મુમુક્ષુઓના સાંભળવા યોગ્ય છે ॥२१॥
વ્યાસકૃત ગ્રંથોની શ્રવ્યતામાં તેના ભગવદવતારત્વ, વેદાદ્યાચાર્યત્વ, વેદવત્ તેના વાક્યોનું સ્વતઃ પ્રમાણત્વ હેતુ રૂપે કહે છે –
आचार्येभ्य इति ।
સર્વ આચાર્યોમાં વ્યાસ જ મહાન માનવામાં આવ્યા છે કારણ કે વેદવત્ તેના વાક્યોનું સ્વતઃ પ્રમાણત્વ છે, અપ્રમાણ્યતામાં કારણ ન હોવાથી. વેદ ભગવદ્વાક્ય હોવાથી વ્યાસ ભગવદવતાર હોવાથી વેદોની જેમ વ્યાસ-વ્યાખ્યાઓમાં પણ પ્રમાણ-અપેક્ષા ન હોવાથી તે વાક્ય જ મુમુક્ષુઓના સાંભળવા યોગ્ય છે, આ ભાવ છે ॥२२॥
आचार्या इति ।
એટલે કે શંકરાચાર્ય, રામાનુજાચાર્ય, મધ્વાચાર્ય તથા આ જ પ્રકારે નિમ્બાર્કાચાર્ય, વિષ્ણુસ્વામી આદિ અન્ય આચાર્ય. આ તમામ આચાર્ય પૃથ્વી પર સદ્ધર્મના પ્રવર્તક અને કારણ બન્યા. ॥२३॥
व्यासेति ।
સમસ્ત તે શંકર આદિ આચાર્ય વ્યાસવાક્યોને પ્રમાણ રૂપે ગ્રહણ કરે છે.
स इति ।
તે વ્યાસ મનુષ્યોના શ્રેય માટે પહેલાં વેદને ચાર પ્રકારે – ઋગ્ આદિ સંજ્ઞા-ભેદથી ચતુર્વિધ બનાવ્યો – ‘व्यदधाद् यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम्’ શ્રીભાગવત (૧-૪-૧૯) અનુસાર. તે પછી બ્રહ્મપુરાણથી લઈને અન્ય તમામ પુરાણ તથા (મહા)ભારત રચ્યા ॥२५॥
तथेति ।
તથાપિ આટલા પ્રયત્ન વ્યાસ દ્વારા કરવા છતાં મારા દ્વારા આત્યંતિક શ્રેયનું સાધન સ્પષ્ટ રૂપે ન કહેવાયું, આ પ્રકારે સંતાપ પ્રાપ્ત વ્યાસે શ્રીમદ્ભાગવત રચ્યું. આથી તેના સંતાપનું ઉપશમન તથા પૂર્વ નિર્વૃત્તિ થઈ, આ ભાવ છે ॥२६॥
હવે તે દ્વારા રચિત શ્રીભાગવત ગ્રંથની પ્રશંસા કહે છે –
वेदेति ।
વેદ-શાસ્ત્ર-પુરાણો, પંચરાત્ર તથા આર્ષરામાયણ આદિનો સમસ્ત સાર લઈ વ્યાસ દ્વારા રસાત્મક આ શ્રીમદ્ભાગવત રચાયું છે ॥२७॥
तत्रेति ।
स्वेति ।
સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા સ્વનિર્ગુણત્વ એકાદશ સ્કંધના ગુણાધ્યાય (પંચવિંશ ગુણવિભાગાધ્યાય)માં ઉદ્ધવ પ્રતિ સ્પષ્ટ કહેવાયું છે ॥२९॥
निर्गुणस्येति ।
નિર્ગુણ જે કૃષ્ણના સંબંધથી જ ગુણાત્મક ભાવ – કર્મ, જ્ઞાન, દેશ આદિ નિર્ગુણતા પ્રાપ્ત થાય છે. અતઃ કૃષ્ણ જ નિર્ગુણ છે ॥३०॥
येनेति ।
કિંચિત્ – જે જન કામ-દ્વેષ-ભય આદિ કોઈ પણ ભાવથી નિર્ગુણ કૃષ્ણના સંબંધને પ્રાપ્ત થાય છે, તે નિર્ગુણતા પ્રાપ્ત થાય છે ॥३१॥
यदीति ।
જો કૃષ્ણ નિર્ગુણ ન હોત, શુદ્ધસત્ત્વાત્મક હોત તો તેના સંબંધથી ગોપિકાઓ આદિ નિર્ગુણ કેવી રીતે થાત – આ શેષ છે ॥३२॥
अत इति ।
અતઃ કૃષ્ણ નિર્ગુણ જ છે. આ અર્થમાં સંશય નથી. પોતાના જન્મ-કર્મ આદિનું દિવ્યત્વ અમાયિકત્વ શ્રીકૃષ્ણે સ્વયં ગીતામાં અર્જુનને કહ્યું ॥३३॥
તે જ કહે છે –
जन्मेति ।
હે અર્જુન! પૂર્વ ત્રણ શ્લોક અનુસાર જે પુરુષ મારા જન્મ, કર્મ, ચરિત્રને તત્ત્વતઃ દિવ્ય જાણે છે, તે દેહ ત્યાગ કરી પુનર્જન્મ નથી લેતો, પરંતુ મને જ પ્રાપ્ત થાય છે ॥३४॥
कृष्णेनेति ।
આ નિર્ગુણ કૃષ્ણ દ્વારા પોતાની ઇચ્છાથી કેટલાક ભક્તોને અદ્ભુત રૂપાંતર પણ બતાવવામાં આવે છે ॥३५॥
चतुरिति ।
તે કૃષ્ણ ચતુર્ભુજ, અષ્ટભુજ, સહસ્ત્રભુજ રૂપ પણ યથા પ્રયોજન દેવકી આદિ ભક્તોને પોતાની ઐશ્વર્યથી બતાવે છે ॥३६॥
तेषामिति ।
તે ત્રણ રૂપોનું નિર્ગુણ કૃષ્ણના વાસ્તવિક દ્વિભુજ સ્વરૂપથી ભેદ હોવાથી શાસ્ત્રોક્ત ઉપાસનાનો ભેદ યોગ્ય છે ॥३७॥
एकस्येति ।
કેટલાક ઉપાસક દ્વિભુજ એક સ્વરૂપના જ સ્થાન – ગોકુલ, મથુરા, દ્વારિકા આદિ, અવસ્થા – બાલ્ય, યૌવન આદિ, વેશ – બર્હાપીડ આદિના ભેદથી વિવિધ ઉપાસના કહે છે. સ્થાન આદિ અન્ય આલંબન લઈ એક જ મૂર્તિ-ભેદ સ્વીકારથી ઉપાસના-ભેદ બતાવે છે, આ અર્થ છે ॥३८॥
नेति ।
આવી ઉપાસના અમારો મત નથી. અશાસ્ત્રીય હોવાથી મારા દ્વારા સ્વીકૃત નથી. અતઃ મુમુક્ષુ મારા આશ્રિતો દ્વારા તે ગ્રહણ ન કરવું જોઈએ. તે જ પ્રકારે કૃષ્ણનું આચરણ પણ ન કરવું જોઈએ ॥३९॥
स्वेति ।
યથાર્થતઃ સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ બોધ કરાવનાર – સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ તથા તેના એકાન્તિક ભક્તોના માહાત્મ્ય જ્ઞાપક ॥४०॥
उद्धवमिति ।
જગદ્ગુરુ શ્રીકૃષ્ણના ઉદ્ધવ પ્રતિ જે વચન છે, અર્જુન પ્રતિ જે વચન છે અથવા અન્ય ભક્તો પ્રતિ જે વચન છે ॥४१॥
तानिति ।
તે વચન જ ભક્તો દ્વારા આદરપૂર્વક સર્વથા ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. કૃષ્ણનું આચરણ જોઈને તેવું આચરણ ન કરવું જોઈએ – આ ત્રણનો એક સંબંધ છે ॥४२॥
गोपेति ।
કિંચિત્ – ગોપ-ઉચ્છિષ્ટ ઉપયોગ, ગોપ-ભુક્ત શેષ ભોજન, યશોદાની લીલા આદિ જે કૃષ્ણનું ચરિત્ર છે, તે જોઈને આ લોકમાં જે પુરુષ તેવું આચરણ કરે ॥४३॥
सदिति ।
તે પુરુષ સદાચારથી ભ્રષ્ટ, સાધુ-પુરુષ-નિબદ્ધ આચાર-માર્ગથી ચ્યુત થઈ નિશ્ચિત નરકમાં પડશે. અતઃ મારા આશ્રિત પુરુષ ક્યારેય એવું કૃષ્ણ-આચરણાનુસાર વર્તન ન કરે ॥४४॥
अशास्त्रीयमिति ।
જેમ અશાસ્ત્રીય, લોક-નિંદિત, સર્વજન-નિંદ્ય શ્રીકૃષ્ણ-આચરણ ગ્રહણ ન કરવું જોઈએ, તેમ જ તમારા ગુરુ, તમારા ઉપદેશક, મારા પણ આચરણ ક્યારેય ગ્રહણ ન કરવું જોઈએ ॥४५॥
वाक्यानीति ।
ઉદ્ધવ-પથ એટલે ઉદ્ધવ-માર્ગમાં ત્યાગી-ગૃહસ્થોના ધર્મ આદિ – સ્વધર્મ, જ્ઞાન, વિરક્તિ, ભક્તિ, ભગવન્માહાત્મ્ય આદિ બોધક મારા વચન મારા આશ્રિતો દ્વારા પાલનીય છે ॥४६॥
वर्तिष्यत इति ।
જે મારો આશ્રિત અન્યથા મારા ઉક્તથી ભિન્ન વર્તેગા, તે ક્યારેય મારો નથી જાણવો જોઈએ. આ સમ્પ્રદાય આદિ ચતુષ્ક બોધક વાર્તા તમામ મારા આશ્રિતો દ્વારા હૃદયમાં ધારણ કરવા યોગ્ય તથા તમામના સમક્ષ કરવા યોગ્ય છે ॥४७॥
पीत्वेति ।
આ પ્રકારે અમૃત-તુલ્ય ધર્મ-સુનુ શ્રીહરિની વાણી પીને સભામાં સ્થિત તમામ ત્યાગી-ગૃહસ્થ સંઘ તોષ પ્રાપ્ત કરી તે વાણીને હૃદય-કમળમાં પ્રયત્નથી ધારણ કરે છે ॥४८॥
तमिति । - તે જ શ્રીહરિને.
અને આગળ આ કહેવાય છે કે તે ત્યાગી તથા ગૃહસ્થોનો સમુદાય પોતાના નિજ સ્વામી, પોતાના ઇષ્ટદેવ તથા પોતાના ગુરુના રૂપમાં માત્ર તે જ
(ઉદ્ધવ જ્ઞાન - વિશેષ ટિપ્પણી) અહીં વારંવાર “श्रीहरिमेव । कृष्णम्”, “श्रीकृष्णः सन्नपि” અને “अयमेव सोऽस्ति"નો પ્રયોગ આ સિદ્ધ કરે છે કે શ્રીહરિ = શ્રીકૃષ્ણ — બંને એક જ છે. ભક્તોનો નિશ્ચય એ જ છે કે કોઈ ભેદ નથી, તેઓ એક જ પુરુષોત્તમ છે.
समापन श्लोक
પોતાના તમામ ભક્તો દ્વારા અવશ્ય જાણવા યોગ્ય શ્રીહરિ અને તેમનો પરોક્ષપ્રિય સ્વભાવ (અપ્રત્યક્ષ રહેવું પસંદ કરવું) જ તેમનું મુખ્ય લક્ષણ છે. તેથી તેમણે પોતાના સમ્પ્રદાય (ભક્ત-પરંપરા)ના આદિમાં પણ પરોક્ષ રૂપથી જ પોતાનું ઉપદેશ / જ્ઞાન આપ્યું.॥१॥
જે પ્રત્યક્ષ રૂપ (સાક્ષાત્ અવતાર), પરોક્ષ રૂપ (અંતર્યામી / અપ્રત્યક્ષ) અને પોતાના સ્વરૂપનું પણ સ્પષ્ટ અને યથાર્થ જ્ઞાન બતાવે છે, તે જ્ઞાન ભગવાન મને પ્રદાન કરે.॥२॥
આ પ્રકારે શ્રીમદ્ એકાન્તિક-ધર્મ-પ્રવર્તક, શ્રીહરિના એકાન્તિક ઉપાસક, શ્રીહરિકૃષ્ણ ભગવાનના પુત્ર રઘુવીરાચાર્ય દ્વારા રચિત ‘सेतुमाला’ નામક ગ્રંથની ‘श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु’ ટીકાનો બે સો કરતાં વધુ અઢારમો તરંગ (અધ્યાય/પ્રકરણ) સમાપ્ત થયો. ॥२१८॥१८॥
२१८वाँ तरंग#
सर्वथा सभी सत्संगी पुरुषों द्वारा अवश्य ही जानने योग्य विषय है – सम्प्रदाय आदि का लक्षण अष्टादशवें (तरंग/अध्याय) में पूर्णतया स्मरण किया गया है ॥१॥
शकेति ।
शक-सम्बन्धी पूर्वार्ध पहले व्याख्या किया जा चुका है। शक संवत् १८८२ में माघ मास के शुक्ल पक्ष की प्रतिपदा तिथि पर यह ग्रन्थ (या घटना) हुआ। हरि के वचन अमृत रूप में प्रकट हुए ॥१॥
तत्रेति ।
उस तिथि पर। वृत्तालयपुर में लक्ष्मीनारायणालय में, श्रीलक्ष्मीनारायण के अपवरकपुर प्रदेश में स्थित महामण्डप के उत्तराभिमुख चन्द्रशाला में अर्थात्। सदासन पर, पश्चिम दिशा में सफेद ऊपरी आवरण से युक्त मोटी तूलिका (रुई) वाले आसन पर। संध्या-निराजन अर्थात् हरि की सायंकालीन आरात्रिक (आरती) के अन्त में समाप्ति होने पर अर्थात्। वह श्रीहरि विराजमान हुए ॥२॥
सितेति ।
सितवासाः अर्थात् पूर्णतया सफेद वस्त्र धारण करने वाले। अनेक विभिन्न देशों से आए होने के कारण बहुविध भक्तों, त्यागियों, गृहस्थों तथा स्वाश्रित जनों से चारों ओर से परिवेष्टित, सभा-रचना से घिरे हुए। वह श्रीहरि ने महान् साधुओं मुक्तानन्द आदि से कहा – हे साधवो! मैं प्रश्न करता हूँ, सुनिए, ध्यान से ग्रहण कीजिए ॥३॥
सत्सङ्गिनामिति ।
सत्संगियों के, मनुष्यों के लिए तत्त्वतः सरलता से अवश्य ही क्या जानना आवश्यक है – इस प्रकार पूछकर उस प्रश्न का उत्तर भी उन साधुओं को स्वयं श्रीहरि ने कहा ॥४॥
सम्प्रदाय इति ।
सम्प्रदाय गुरु-परम्परा है। अभीष्ट ग्रन्थ अर्थात् सम्प्रदाय-प्रवर्तक द्वारा अभिमत ग्रन्थ हैं। तथा गृहस्थों और साधुओं के धर्म तथा इष्टदेव। इस प्रकार यह सम्प्रदाय आदि चार तत्त्व सत्संगी पुरुषों द्वारा यथार्थ रूप से जानने योग्य हैं ॥५॥
तत्रेति ।
उन सम्प्रदाय आदि चारों में प्रथम सम्प्रदाय स्वगुरुओं की परम्परा का अनुक्रम है, ऐसा जानना चाहिए – ‘सम्प्रदायो गुरुक्रमः’ अमरकोश के अनुसार। उन गुरुओं में से अध्व-प्रवर्तन अर्थात् स्व-सम्प्रदाय के प्रवर्तन के हेतु से आदिम अर्थात् प्रथम गुरु उद्धव जानने योग्य हैं ॥६॥
बोध्य इति ।
कृष्ण द्वारा अर्पित गुरुत्व-भार को धारण करने वाले वही उद्धव हैं।
वही उद्धव रामानन्द हैं—अर्थात् रामानन्दस्वामी स्वयं जानने योग्य हैं।
उन रामानन्दस्वामी के गुरु साक्षात् एवं प्रत्यक्ष रूप से रामानुज लक्ष्मणाचार्य हैं, जिन्हें जानना चाहिए।
पूर्व जन्म में श्रीकृष्ण के शिष्य (उद्धव रूप में) होने पर भी, दुर्वासा ऋषि के शाप से प्राप्त रामानन्द-अवतार में रामानुज का उनका गुरु-त्व होने के कारण ही ऐसा कथन किया गया है ॥७॥
एतदेव स्पष्ट करने के लिए कहते हैं –
श्रीरङ्गेति ।
वह रामानन्दस्वामी श्रीरंग नामक महाक्षेत्र में समाधि में गुरु से अर्थात् रामानुज से वैष्णवी दीक्षा प्राप्त की। मैं उस रामानन्दस्वामी का शिष्य हूँ ॥८॥
मयेति ।
मेरे द्वारा धर्मवंश में जन्मे, धर्मवंश-भव पुत्र को दत्त-विधि से पुत्रत्व में अंगीकार कर अयोध्याप्रसाद रघुवीर में मेरी गुरुता अर्थात् आचार्य-धुरा निहित अर्थात् समाहित है। इस प्रकार गुरु-क्रम सम्प्रदाय जानने योग्य है। ॥९॥
ग्रन्था इति ।
उद्धव-मार्ग (उद्धव परंपरा) में कुल आठ ग्रन्थ अभिप्रेत और मान्य हैं।
उन ग्रन्थों के नाम आगे के दो श्लोकों के द्वारा निर्दिष्ट किए जाते हैं।
वे हैं— चारों वेद (निगम), व्यास के सूत्र (ब्रह्मसूत्र), तथा श्रीमद्भागवत पुराण। ॥१०॥
विष्णिवति ।
विष्णु-सहस्रनाम स्तोत्र, भगवान श्रीकृष्ण द्वारा अर्जुन के प्रति कहा गया, गीता तथा विदुर-नीति। यह विष्णु-सहस्रनाम आदि तीन भारत में स्थित जानने योग्य हैं ॥११॥
श्रीवासुदेवेति ।
तथा स्कन्दपुराण में स्थित श्रीवासुदेव-माहात्म्य तथा याज्ञवल्क्य-स्मृति। ये आठ ग्रन्थ प्रकीर्तित हैं ॥१२॥
त्यागिनामिति ।
त्यागियों अर्थात् साधुओं तथा गृहस्थों के जो धर्म हैं, वे श्रीवासुदेव-माहात्म्य से पृथक् पूर्णतया जानने योग्य हैं ॥१३॥
इष्टदेव इति ।
इष्टदेव राधिकापति भगवान श्रीकृष्ण जानने योग्य हैं। इस श्रीकृष्ण का प्रत्यक्ष तथा परोक्ष रूप जानने योग्य है। दिव्य और मानुष पर्याय वाले परोक्ष-प्रत्यक्ष रूपों की एकता का बोध होना चाहिए, यह भाव है ॥१४॥
परोक्षमिति ।
उसका परोक्ष रूप तो
श्रीदामेति ।
वह उसका परोक्ष रूप
चतुरिति ।
वह श्रीकृष्ण चतुर्भुज तथा अष्टभुज सहस्रभुज स्वकीय रूप धारण कर अक्षरधाम से अन्य वैकुण्ठ आदि पदों में अलग-अलग विराजमान है ॥१७॥
वासुदेवेति ।
प्रभु श्रीकृष्ण वासुदेव आदि रूप से चतुर्व्यूह होता है। यह श्रीकृष्ण केशवादि आत्मना केशवादि व्यूह रूप से चौबीस प्रकार होता है ॥१८॥
स इति ।
वह श्रीकृष्ण ही भूलोक में वराह आदि अवतार धारण करता है। सभी शास्त्रों वेद आदि का तात्पर्य श्रीकृष्ण में ही है। सभी शास्त्र साक्षात् या परम्परा से उसी का प्रतिपादन करते हैं, यह अर्थ है ॥१९॥
परोक्षमिति ।
इस प्रकार से कृष्ण का परोक्ष रूप तत्त्वतः जानने योग्य है। प्रत्यक्ष रूप तो भूलोक में विद्यमान नराकार जानने योग्य है ॥२०॥
नराकृतेरिति ।
नराकृति भगवान श्रीकृष्ण के समग्र चरित्र साक्षात् भगवदवतार व्यास कृष्णद्वैपायन द्वारा वर्णित हैं। श्रीमद्भागवत, भारत आदि में वर्णित हैं, यह अर्थ है। वे अति भक्ति से मुमुक्षुओं के सुनने योग्य हैं ॥२१॥
व्यासकृत ग्रन्थों की श्रव्यता में उसके भगवदवतारत्व, वेदाद्याचार्यत्व, वेदवत् उसके वाक्यों का स्वतः प्रमाणत्व हेतु रूप से कहते हैं –
आचार्येभ्य इति ।
सभी आचार्यों में व्यास ही महान् माना गया है क्योंकि वेदवत् उसके वाक्यों का स्वतः प्रमाणत्व है, अप्रामाण्य में कारण न होने से। वेद भगवद्वाक्य होने से व्यास भगवदवतार होने से वेदों की तरह व्यास-व्याख्याओं में भी प्रमाण-अपेक्षा न होने से वे वाक्य ही मुमुक्षुओं के सुनने योग्य हैं, यह भाव है ॥२२॥
बादरायण-व्यास की परम्परा में प्रसिद्ध औडुलोमि, जैमिनि आदि आचार्य श्रीकृष्णावतार के समकालीन थे; अतः उनके मत उस समय विशेष रूप से प्रसिद्ध नहीं हो सके। उन्हें छोड़कर, कलियुग के लगभग साढ़े तीन हज़ार वर्ष व्यतीत हो जाने के पश्चात उत्पन्न हुए, और वर्तमान काल में प्रसिद्ध शंकराचार्य आदि आचार्य भी व्यासाचार्य को ही प्रमाणरूप स्वीकार करते हैं—यह बात इस अर्धश्लोक द्वारा कही गई है।
आचार्या इति ।
अर्थात् शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य तथा इसी प्रकार निम्बार्काचार्य, विष्णुस्वामी आदि अन्य आचार्य। ये सभी आचार्य पृथ्वी पर सद्धर्म के प्रवर्तक और कारण हुए।॥२३॥
व्यासेति ।
समस्त वे शंकर आदि आचार्य व्यासवाक्यों को प्रमाण रूप से ग्रहण करते हैं।
स इति ।
वह व्यास मनुष्यों के श्रेय के लिए पहले वेद को चार प्रकार – ऋग् आदि संज्ञा-भेद से चतुर्विध बनाया – ‘व्यदधाद् यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम्’ श्रीभागवत (१-४-१९) के अनुसार। उसके बाद ब्रह्मपुराण से लेकर अन्य सभी पुराण तथा (महा)भारत रचा ॥२५॥
तथेति ।
फिर भी इतने प्रयत्न व्यास द्वारा किए जाने पर भी मेरे द्वारा आत्यन्तिक श्रेय का साधन स्पष्ट रूप से नहीं कहा गया, इस प्रकार संताप प्राप्त व्यास ने श्रीमद्भागवत रचा। इससे उसके संताप का उपशमन तथा पूर्व निर्वृति हुई, यह भाव है ॥२६॥
अब उसके द्वारा रचित श्रीभागवत ग्रन्थ की प्रशंसा कहते हैं –
वेदेति ।
वेद-शास्त्र-पुराणों, पञ्चरात्र का तथा आर्षरामायण आदि का समस्त सार लेकर व्यास द्वारा रसात्मक यह श्रीमद्भागवत रचित है ॥२७॥
तत्रेति ।
स्वेति ।
स्वयं श्रीकृष्ण द्वारा स्वनिर्गुणत्व एकादश स्कन्ध के गुणाध्याय (पञ्चविंश गुणविभागाध्याय) में उद्धव के प्रति स्पष्ट कहा गया है ॥२९॥
निर्गुणस्येति ।
निर्गुण जिस कृष्ण के सम्बन्ध से ही गुणात्मक भाव – कर्म, ज्ञान, देश आदि निर्गुणता को प्राप्त होते हैं। अतः कृष्ण ही निर्गुण है ॥३०॥
येनेति ।
किञ्चित् – जो जन काम-द्वेष-भय आदि किसी भी भाव से निर्गुण कृष्ण के सम्बन्ध को प्राप्त होते हैं, वे निर्गुणता को प्राप्त होते हैं ॥३१॥
यदीति ।
यदि कृष्ण निर्गुण न होता, शुद्धसत्त्वात्मक होता तो उसके सम्बन्ध से गोपिकाएँ आदि निर्गुण कैसे होतीं – यह शेष है ॥३२॥
अत इति ।
अतः कृष्ण निर्गुण ही है। इस अर्थ में संशय नहीं है। अपने जन्म-कर्म आदि का दिव्यत्व अमायिकत्व श्रीकृष्ण ने स्वयं गीता में अर्जुन से कहा ॥३३॥
वही कहते हैं –
जन्मेति ।
हे अर्जुन! पूर्व तीन श्लोकों के अनुसार जो पुरुष मेरे जन्म, कर्म, चरित्र को तत्त्वतः दिव्य जानता है, वह देह त्याग कर पुनर्जन्म नहीं लेता, किन्तु मुझे ही प्राप्त होता है ॥३४॥
कृष्णेनेति ।
इस निर्गुण कृष्ण द्वारा अपनी इच्छा से कुछ भक्तों को अद्भुत रूपान्तर भी दिखाए जाते हैं ॥३५॥
चतुरिति ।
वह कृष्ण चतुर्भुज, अष्टभुज, सहस्रभुज रूप भी यथा प्रयोजन देवकी आदि भक्तों को अपनी ऐश्वर्य से दिखाता है ॥३६॥
तेषामिति ।
उन तीन रूपों का निर्गुण कृष्ण के वास्तविक द्विभुज स्वरूप से भेद होने से शास्त्रोक्त उपासना का भेद योग्य है ॥३७॥
एकस्येति ।
कुछ उपासक द्विभुज एक स्वरूप के ही स्थान – गोकुल, मथुरा, द्वारिका आदि, अवस्था – बाल्य, यौवन आदि, वेश – बर्हापीड आदि के भेद से विभिन्न उपासना कहते हैं। स्थान आदि अन्य आलम्बन लेकर एक ही मूर्ति-भेद स्वीकार से उपासना-भेद बताते हैं, यह अर्थ है ॥३८॥
नेति ।
ऐसी उपासना हमारा मत नहीं है। अशास्त्रीय होने से मेरे द्वारा स्वीकृत नहीं है। अतः मुमुक्षु मेरे आश्रितों द्वारा वह ग्रहण नहीं करना चाहिए। उसी प्रकार कृष्ण का आचरण भी नहीं करना चाहिए ॥३९॥
स्वेति ।
यथार्थतः स्वधर्म, ज्ञान, वैराग्य, भक्ति बोध कराने वाले – स्वयं श्रीकृष्ण तथा उसके एकान्तिक भक्तों का माहात्म्य ज्ञापक ॥४०॥
उद्धवमिति ।
जगद्गुरु श्रीकृष्ण के उद्धव के प्रति जो वचन हैं, अर्जुन के प्रति जो वचन हैं अथवा अन्य भक्तों के प्रति जो वचन हैं ॥४१॥
तानिति ।
वे वचन ही भक्तों द्वारा आदरपूर्वक सर्वथा ग्रहण करने योग्य हैं। कृष्ण का आचरण देखकर वैसा आचरण नहीं करना चाहिए – यह तीनों का एक सम्बन्ध है ॥४२॥
गोपेति ।
किञ्चित् – गोप-उच्छिष्ट उपयोग, गोप-भुक्त शेष भोजन, यशोदा की लीला आदि जो कृष्ण का चरित्र है, उसे देखकर इस लोक में जो पुरुष वैसा आचरण करे ॥४३॥
सदिति ।
वह पुरुष सदाचार से भ्रष्ट, साधु-पुरुष-निबद्ध आचार-मार्ग से च्युत होकर निश्चित नरक में गिरेगा। अतः मेरे आश्रित पुरुष कभी ऐसा कृष्ण-आचरणानुसार वर्तन न करें ॥४४॥
अशास्त्रीयमिति ।
जैसे अशास्त्रीय, लोक-निन्दित, सर्वजन-निन्द्य श्रीकृष्ण-आचरण ग्रहण नहीं करना चाहिए, वैसे ही आपके गुरु, आपके उपदेशक, मेरे भी आचरण कभी ग्रहण नहीं करना चाहिए ॥४५॥
वाक्यानीति ।
उद्धव-पथ अर्थात् उद्धव-मार्ग में त्यागी-गृहस्थों के धर्म आदि – स्वधर्म, ज्ञान, विरक्ति, भक्ति, भगवन्माहात्म्य आदि बोधक मेरे वचन मेरे आश्रितों द्वारा पालनीय हैं ॥४६॥
वर्तिष्यत इति ।
जो मेरा आश्रित अन्यथा मेरे उक्त से भिन्न वर्तेगा, वह कभी मेरा नहीं जानना चाहिए। यह सम्प्रदाय आदि चतुष्क बोधक वार्ता सभी मेरे आश्रितों द्वारा हृदय में धारण करने योग्य तथा सभी के समक्ष करने योग्य है ॥४७॥
पीत्वेति ।
इस प्रकार अमृत-तुल्य धर्म-सुनु श्रीहरि की वाणी पीकर सभा में स्थित सभी त्यागी-गृहस्थ संघ तोष प्राप्त कर उस वाणी को हृदय-कमल में प्रयत्न से धारण करते हैं ॥४८॥
तमिति । - उसी श्रीहरि को।
और आगे यह कहा जाता है कि वे त्यागी तथा गृहस्थों का समुदाय अपने निज स्वामी, अपने इष्टदेव तथा अपने गुरु के रूप में केवल उसी
(उद्धव ज्ञान -विशेष टिप्पणी) यहाँ बार-बार “श्रीहरिमेव । कृष्णम्” ,“श्रीकृष्णः सन्नपि” और “अयमेव सोऽस्ति” का प्रयोग यह सिद्ध करता है कि श्रीहरि = श्रीकृष्ण — दोनों एक ही हैं। भक्तों का निश्चय यही है कि कोई भेद नहीं, वो एक ही पुरुषोत्तम हैं।
समापन श्लोक
अपने सभी भक्तों द्वारा अवश्य जानने योग्य श्रीहरि और उनका परोक्षप्रिय स्वभाव (अप्रत्यक्ष रहना पसन्द करना) ही उनका मुख्य लक्षण है। इसलिए उन्होंने अपने सम्प्रदाय (भक्त-परम्परा) के आदि में भी परोक्ष रूप से ही अपना उपदेश / ज्ञान दिया।॥१॥
जो प्रत्यक्ष रूप (साक्षात् अवतार), परोक्ष रूप (अंतर्यामी / अप्रत्यक्ष) और अपने स्वरूपका भी स्पष्ट और यथार्थ ज्ञान बताते हैं, वह ज्ञान भगवान मुझे प्रदान करें। ॥२॥
इस प्रकार श्रीमद् एकान्तिक-धर्म-प्रवर्तक, श्रीहरि के एकान्तिक उपासक, श्रीहरिकृष्ण भगवान के पुत्र रघुवीराचार्य द्वारा रचित सेतुमाला’ नामक ग्रंथ की ‘श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु’ टीका का दो सौ से अधिक अठारहवें तरंग (अध्याय/प्रकरण) समाप्त हुआ। ॥२१८॥१८॥
Wave 218#
It is verily to be known necessarily by all satsangi persons – the characteristics of sampradaya etc. have been fully remembered in the eighteenth (wave/chapter) ॥१॥
शकेति ।
The first half related to the Shaka era has already been explained earlier. This text (or event) occurred on the pratipada tithi of the bright half of Magha month in Shaka Samvat 1882. The words of Hari manifested in the form of nectar ॥१॥
तत्रेति ।
On that tithi. In Vrittalayapura, in Lakshminarayanālaya, in the apavarakapura region of Shri Lakshminarayana, in the northern-facing chandrashala of the great mandapa, that is. On the sadāsana, in the western direction, on a thick cotton (wool) seat covered with a white upper cloth. At the conclusion of sandhya-nirajana, that is, the evening aratrika (arati) of Hari, that is. Shri Hari became manifest ॥२॥
सितेति ।
Sitavāsāh meaning fully clad in white garments. Surrounded on all sides by numerous devotees, renunciates, householders, and dependents who had come from various different countries, encircled by the assembly arrangement. That Shri Hari said to the great saints Muktānanda and others – O sādhvos! I ask a question, listen, receive it with attention ॥३॥
सत्सङ्गिनामिति ।
What is necessarily to be known in reality with ease by satsangis, by human beings – having asked in this manner, Shri Hari Himself gave the answer to that question to those sādhus ॥४॥
सम्प्रदाय इति ।
Sampradaya is the guru-parampara. Abhishta grantha means the texts approved by the sampradaya-pravartaka. And the dharma of householders and sādhus, and ishta-deva. In this way, these four principles beginning with sampradaya are to be known truly by satsangi persons ॥५॥
तत्रेति ।
Among those four beginning with sampradaya, the first sampradaya should be known as the sequence of one’s own gurus – ‘sampradāyo gurukramaḥ’ according to Amarakosha. Among those gurus, the primordial, that is, the first guru Uddhava is to be known for the purpose of adhva-pravartana, that is, the establishment of one’s own sampradaya ॥६॥
बोध्य इति ।
He who bears the burden of guru-hood bestowed by Krishna is that very Uddhava.
That same Uddhava is Ramananda – that is, Ramanand Swami himself is to be known.
The guru of that Ramanand Swami is directly and visibly Ramanuj Lakshmanacharya, who is to be known.
Even though in a previous birth he was a disciple of Shri Krishna (in the form of Uddhava), because in the Ramananda incarnation obtained due to the curse of Durvasa Rishi, Ramanuj became his guru, this statement has been made ॥७॥
To clarify this very point, it is said –
श्रीरङ्गेति ।
That Ramanand Swami received Vaishnavi diksha from the guru, that is, from Ramanuj, in samadhi in the great kshetra named Shriranga. I am the disciple of that Ramanand Swami ॥८॥
मयेति ।
The son born in Dharmavansh by me, the son of Dharmavansh-bhava, having been accepted as a son through the datta-vidhi, in Ayodhyaprasad Raghuvīr my guru-hood, that is, the burden of acharya, is placed, that is, established. In this way the guru-krama sampradaya is to be known. ॥९॥
ग्रन्था इति ।
In the Uddhava-marga (Uddhava tradition) a total of eight granthas are intended and accepted.
The names of those granthas are indicated by the following two shlokas.
They are – the four Vedas (Nigama), Vyasa’s sutras (Brahmasutra), and Shrimad Bhagavata Purana. ॥१०॥
विष्णिवति ।
Vishnu-sahasranama stotra, spoken by Bhagavan Shri Krishna to Arjuna, Gita, and Vidura-niti. These three beginning with Vishnu-sahasranama are to be known as situated in Bharat ॥११॥
श्रीवासुदेवेति ।
And Shri Vasudeva-mahatmya situated in Skanda Purana and Yajnavalkya-smriti. These eight granthas are declared ॥१२॥
त्यागिनामिति ।
The dharma of tyagis, that is, sādhus, and householders, are to be known fully separately from Shri Vasudeva-mahatmya ॥१३॥
इष्टदेव इति ।
The ishta-deva is the Lord Shri Krishna, the husband of Radhika, who is to be known. The direct and indirect form of this Shri Krishna is to be known. There should be understanding of the unity of the indirect-direct forms having divine and human synonyms, this is the purport ॥१४॥
परोक्षमिति ।
His indirect form is
श्रीदामेति ।
That indirect form of His is served by principal associates beginning with
चतुरिति ।
That Shri Krishna, assuming four-armed, eight-armed, thousand-armed own forms, is seated differently in other positions such as Vaikuntha etc. from Aksharadhama ॥१७॥
वासुदेवेति ।
Lord Shri Krishna becomes chaturvyuha in forms beginning with Vasudeva. This Shri Krishna becomes twenty-four kinds through the forms of Keshava etc. vyuhas in the self ॥१८॥
स इति ।
He alone, Shri Krishna, assumes incarnations such as Varaha etc. in Bhuloka. The purport of all scriptures, beginning with the Vedas, is only Shri Krishna. All scriptures propound Him either directly or indirectly, this is the meaning ॥१९॥
परोक्षमिति ।
In this way the indirect form of Krishna is to be known in reality. The direct form is the human-formed one existing in Bhuloka which is to be known ॥२०॥
नराकृतेरिति ।
The complete character of the human-formed Bhagavan Shri Krishna is described directly by the Bhagavad-avatara Vyasa Krishnadvaipayana. It is described in Shrimad Bhagavata, Bharata etc., this is the meaning. They are worthy of being heard by mumukshus with great devotion ॥२१॥
In the audibility of Vyasa-composed granthas, stating as the reason his Bhagavad-avatara-hood, Vedadi-acharya-hood, and the self-evident pramanatva of his statements like the Veda –
आचार्येभ्य इति ।
All acharyas consider Vyasa alone as the greatest because, just like the Vedas, his statements possess self-evident authority, and there is no cause for invalidity in them. Since the Vedas are the words of Bhagavan, and Vyasa is a direct incarnation of Bhagavan, just as the Vedas require no further validation, Vyasa’s explanations also require no external validation. Therefore those very statements are worthy of being heard by mumukshus – this is the purport ॥२२॥
The well-known Audulomi, Jaimini etc. acharyas in the parampara of Badarayana-Vyasa were contemporaries of Shri Krishna-avatara; therefore their opinions could not become specially famous at that time. Leaving them aside, after about three and a half thousand years of Kaliyuga had passed, the acharyas such as Shankaracharya etc. who appeared and are famous in the present time also accept Vyasa-acharya alone as authoritative – this is stated by this half-shloka.
आचार्या इति ।
That is, Shankaracharya, Ramanujacharya, Madhvacharya, and similarly Nimbarkacharya, Vishnuswami etc. other acharyas. All these acharyas became promoters and causes of sad-dharma on earth. ॥२३॥
व्यासेति ।
All those Shankar etc. acharyas accept the statements of Vyasa as authoritative.
स इति ।
That Vyasa, for the welfare of human beings, first divided the Veda into four kinds – Rig etc. by name-distinctions, making it fourfold – ‘vyadadhād yajñasantatyai vedamekaṃ caturvidham’ according to Shrimad Bhagavata (1-4-19). After that he composed all other Puranas beginning from Brahmapurana and (Maha)Bharata ॥२५॥
तथेति ।
Nevertheless, even after so many efforts made by Vyasa, since the means for ultimate welfare was not clearly stated by me, thus Vyasa, afflicted with sorrow, composed Shrimad Bhagavata. Thereby his sorrow was pacified and previous satisfaction was obtained, this is the purport ॥२६॥
Now praise of the Shrimad Bhagavata grantha composed by him is stated –
वेदेति ।
Having taken the entire essence of Vedas, shastras, Puranas, Panchratra, and Arsha Ramayana etc., this rasa-filled Shrimad Bhagavata was composed by Vyasa ॥२७॥
तत्रेति ।
स्वेति ।
The self-nirguna nature of Shri Krishna Himself is clearly stated to Uddhava in the gunadhyaya (25th chapter of gunavibhaga) of the eleventh skandha ॥२९॥
निर्गुणस्येति ।
Nirguna – only in relation to that Krishna do qualitative states – karma, jnana, desha etc. attain nirgunatva. Therefore Krishna alone is nirguna ॥३०॥
येनेति ।
Some – those persons who attain relation with nirguna Krishna through any sentiment such as lust, hatred, fear etc., they attain nirgunatva ॥३१॥
यदीति ।
If Krishna were not nirguna, if He were pure-sattvic, then how could the gopis etc. become nirguna by relation with Him – this is the remainder ॥३२॥
अत इति ।
Therefore Krishna is indeed nirguna. There is no doubt in this meaning. Shri Krishna Himself stated in the Gita to Arjuna the divine and non-material nature of His birth, actions etc. ॥३३॥
The same is stated –
जन्मेति ।
O Arjuna! According to the previous three shlokas, that person who knows My birth, actions, character in reality as divine, he does not take birth again after leaving the body, but attains Me alone ॥३४॥
कृष्णेनेति ।
By this nirguna Krishna, wonderful transformations are also shown to some devotees by His own will ॥३५॥
चतुरिति ।
That Krishna shows four-armed, eight-armed, thousand-armed forms also to devotees such as Devaki etc. as per necessity through His opulence ॥३६॥
तेषामिति ।
Since there is difference between those three forms and the actual two-armed real form of nirguna Krishna, the difference in scriptural worship is appropriate ॥३७॥
एकस्येति ।
Some worshipers describe various forms of worship based on differences of place – Gokul, Mathura, Dwarika etc., states – childhood, youth etc., attire – peacock-feather crown etc. of the same two-armed form. Taking other supports like place etc. and accepting differences in the same murti, they speak of difference in worship – this is the meaning ॥३८॥
नेति ।
Such worship is not our opinion. Being unscriptural it is not accepted by me. Therefore mumukshus should not accept that through my dependents. In the same way, Krishna’s conduct also should not be followed ॥३९॥
स्वेति ।
That which truly awakens svadharma, jnana, vairagya, bhakti – the mahatmya of Shri Krishna Himself and His ekantika bhaktas is the awakener ॥४०॥
उद्धवमिति ।
The words spoken by Jagadguru Shri Krishna to Uddhava, the words to Arjuna, or the words to other devotees ॥४१॥
तानिति ।
Those words alone are to be accepted respectfully and completely by devotees. One should not imitate Krishna’s conduct by seeing it – this is the one relation of all three ॥४२॥
गोपेति ।
Some – the use of gopa-ucchishta, the remnant food eaten by gopas, Yashoda’s lila etc. which is Krishna’s character, seeing that, that person in this world who imitates such conduct ॥४३॥
सदिति ।
That person, corrupted from sadachara, fallen from the conduct-path bound by sadhu-persons, will definitely fall into hell. Therefore my dependent persons should never behave according to such Krishna-conduct ॥४४॥
अशास्त्रीयमिति ।
Just as one should not adopt the unscriptural, worldly-condemned, universally-condemned conduct of Shri Krishna, similarly your guru, your instructor, my conduct also should never be adopted ॥४५॥
वाक्यानीति ।
In the Uddhava-path, that is, Uddhava-marga, the dharma etc. of tyagis-householders – svadharma, jnana, virakti, bhakti, bhagavan-mahatmya etc. – my words awakening these are to be followed by my dependents ॥४६॥
वर्तिष्यत इति ।
Whoever among my dependents behaves otherwise, differently from what I have stated, should never be considered mine. This conversation instructing the fourfold beginning with sampradaya is to be held in the heart by all my dependents and is to be spoken before everyone ॥४७॥
पीत्वेति ।
In this way, having drunk the nectar-like speech of Shri Hari, the son of dharma, all the tyagi-grihastha sanghas present in the assembly become satisfied and carefully hold that speech in the lotus of the heart ॥४८॥
तमिति । – To that very Shri Hari.
And further it is said that the community of those tyagis and grihasthas knew only that very
(Uddhava Jnana – Special Note) Here the repeated use of “श्रीहरिमेव । कृष्णम्”, “श्रीकृष्णः सन्नपि” and “अयमेव सोऽस्ति” proves that Shri Hari = Shri Krishna — both are one and the same. The conviction of the devotees is exactly this: there is no difference, He is the one and only Purushottama.
समापन श्लोक
Shri Hari, who is necessarily to be known by all His devotees, and His paroksha-priya nature (fondness for remaining indirect) is His main characteristic. Therefore He gave His teaching/knowledge even in the beginning of His sampradaya (devotee-tradition) in an indirect manner only.॥१॥
May that Bhagavan bestow upon me the knowledge which clearly and truly explains the pratyaksha form (direct incarnation), paroksha form (indwelling/indirect), and His own essential form also.॥२॥
Thus concludes the 218th wave (chapter/section) of the ‘श्रीहरिवाक्यसुधासिन्धु’ commentary on the ‘सेतुमाला’ text composed by रघुवीराचार्य, the son of श्रीहरिकृष्ण भगवान, promoter of ekantika-dharma, and exclusive devotee of Shri Hari. ॥२१८॥१८॥